BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 179

Churchill kiểm soát tin xấu và truyền thông trong chiến tranh ra sao?

Churchill không kiểm soát tin xấu bằng một cơ chế duy nhất. Chính phủ Anh vừa bảo vệ bí mật quân sự, vừa quyết định thời điểm công bố thông tin, vừa dùng diễn văn và tuyên truyền để duy trì ý chí chiến đấu. Những hoạt động ấy đôi khi hỗ trợ nhau, đôi khi xung đột và đôi khi vượt sang việc bảo vệ chính phủ trước phê bình. Muốn đánh giá quyền lực của ông, cần phân biệt thông tin có thể giúp đối phương với thông tin chỉ khiến nhà cầm quyền khó xử. Hồ sơ Bộ Thông tin và tranh luận tại Hạ viện cho thấy ranh giới này luôn bị thương lượng, không nằm trọn trong tay một cá nhân.

Xe của đơn vị phim lưu động Bộ Thông tin Anh rời Senate House năm 1940.

Xe của đơn vị phim lưu động thuộc Bộ Thông tin Anh tại Senate House, London, năm 1940. Ảnh minh họa bộ máy phổ biến thông tin, không phải cảnh Churchill duyệt tin hoặc phòng kiểm duyệt báo chí.

Tác giả/cơ quan: Ministry of Information Photo Division photographer; không ghi tên cá nhân. Ministry of Information Photo Division / Imperial War Museums, D 1199 / Wikimedia Commons. Public domain. Giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, D 1199; Wikimedia Commons · Public domain — Crown copyright expired (PD-UKGov); faithful scan

Những mốc cần đặt cạnh nhau

9/1939
Vụ hỗn loạn về công bố tin quân Anh sang Pháp xảy ra trước thời Churchill làm thủ tướng.
28/6/1940
Ủy ban Chính sách Bộ Thông tin thảo luận chỉ đạo tăng phát thanh tiếng Pháp và khó khăn phối hợp.
21/1/1941
Daily Worker bị đình bản theo Defence Regulation 2D.
2/7/1941
Báo cáo Home Intelligence ghi nhận ý kiến về tin xấu, độ trễ và độ tin cậy.
19/3/1942
Hạ viện tranh luận lời cảnh cáo đối với Daily Mirror; tờ báo không bị đóng cửa.

Bộ máy kiểm soát có trước khi Churchill làm thủ tướng

Một sai lầm thường gặp là gán mọi quyết định thông tin thời chiến cho Churchill. Vụ hỗn loạn về tin Lực lượng viễn chinh Anh sang Pháp tháng 9 năm 1939 xảy ra khi Neville Chamberlain còn làm thủ tướng. Các cơ quan quân sự, báo chí và Bộ Thông tin phát những chỉ dẫn không thống nhất; có lúc cảnh sát được huy động thu giữ báo đã in trước khi lệnh cấm được dỡ bỏ. Đây là dấu hiệu phân tán quyền lực hơn là một trung tâm điều khiển hoàn hảo.

Nghiên cứu của Henry Irving dựa trên hồ sơ chính phủ cho thấy ngay từ đầu, việc phát tin và việc kiểm duyệt đã có nguy cơ chồng lấn. Một cơ quan có thể muốn công bố thành tích để trấn an dân chúng trong khi cơ quan khác sợ tiết lộ chuyển quân. Tháng 10 năm 1939, bộ phận báo chí và kiểm duyệt được tổ chức lại. Do đó, không thể mô tả cơ cấu tháng 9 ấy như một bộ máy giữ nguyên suốt cuộc chiến.

Khi lên làm thủ tướng tháng 5 năm 1940, Churchill thừa hưởng vấn đề phối hợp này và có thể can thiệp mạnh vào mục tiêu truyền thông. Tuy nhiên, ảnh hưởng chính trị không đồng nghĩa với việc ông trực tiếp xem từng bản tin. Các bộ, quân đội, đài BBC, cơ quan kiểm duyệt và chủ báo đều tham gia. Muốn quy trách nhiệm cho một quyết định cụ thể phải tìm đúng lệnh, người ban hành và thời điểm, thay vì suy từ danh tiếng hùng biện của thủ tướng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Báo chí tự nộp kiểm duyệt không có nghĩa được tự do vô điều kiện

Trong nước, báo chí được khuyến khích tự nguyện gửi nội dung có thể liên quan an ninh để kiểm duyệt trước khi xuất bản. Cơ chế này giúp chính phủ tránh kiểm soát trước mọi trang báo, đồng thời khiến các tòa soạn dựa vào hướng dẫn chính thức để giảm rủi ro. Theo bản tổng kết của Cyril Radcliffe, người tham gia hệ thống thông tin thời chiến, dấu chấp thuận của cơ quan kiểm duyệt bảo vệ tòa soạn trước trách nhiệm đối với nội dung đã được xem xét.

Tuy nhiên, tính tự nguyện của khâu nộp bản không làm mất chế tài pháp lý. Defence Regulation 3 cho phép xử lý việc công bố thông tin có thể giúp đối phương khi chưa được cho phép. Bởi vậy, lựa chọn của nhà báo diễn ra dưới một sức ép thực tế: họ có thể không gửi trước, nhưng phải chịu trách nhiệm nếu thông tin bị coi là nguy hiểm. Mô tả cơ chế này chỉ bằng từ tự nguyện sẽ bỏ qua quyền lực cưỡng chế ở phía sau.

Cũng không nên áp mô hình báo in cho mọi phương tiện. Điện tín gửi ra nước ngoài chịu kiểm soát khác, còn BBC có quy trình kiểm tra nội dung và nhân sự kiểm duyệt trong tổ chức. Một bản tin quân sự, một chương trình bình luận và một bức điện quốc tế không đi qua cùng con đường. Sự phân biệt này quan trọng vì người nghe chỉ nhìn thấy kết quả cuối cùng, trong khi nguyên nhân trì hoãn có thể nằm ở những cấp xử lý khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Giữ bí mật tác chiến khác với giấu một thất bại chính trị

Có những lý do quân sự rõ ràng để không công bố ngay vị trí đơn vị, tổn thất có thể giúp đối phương điều chỉnh đánh phá hoặc kế hoạch đang chuẩn bị. Ngày 17 tháng 9 năm 1940, Churchill giải thích tại Hạ viện rằng lời nói công khai có thể được truyền đi khắp thế giới và cung cấp thông tin cho địch; ông đề nghị dành một số vấn đề cho phiên họp kín. Lập luận này xác nhận nhu cầu bảo mật, nhưng không trao sẵn sự chính đáng cho mọi quyết định giữ kín.

Thời điểm công bố cũng là một công cụ quyền lực. Hoãn một thông tin để bảo vệ hoạt động đang diễn ra khác với hoãn vô thời hạn nhằm tránh bị chất vấn. Trong thực tế, cả hai mục đích có thể được trình bày bằng cùng ngôn ngữ an ninh. Do đó, đánh giá lịch sử phải hỏi nguy cơ cụ thể là gì, thông tin đã được đối phương biết đến chưa và việc giữ kín kéo dài có còn phục vụ mục tiêu quân sự ban đầu hay không.

Công khai thất bại cũng không đòi hỏi công khai mọi chi tiết. Chính phủ có thể thông báo một kết quả bất lợi, thừa nhận điều còn chưa rõ và giữ lại dữ liệu tác chiến. Đó là lựa chọn trung gian thường bị bỏ quên trong tranh luận giữa công bố toàn bộ và che giấu hoàn toàn. Bài học từ hồ sơ không phải an ninh luôn là cớ giả, mà là người sử dụng lý do an ninh vẫn cần chịu trách nhiệm giải trình về phạm vi và thời hạn hạn chế.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [6]

Churchill định hướng mạnh nhưng không vận hành một chiếc loa duy nhất

Biên bản Ủy ban Chính sách Bộ Thông tin ngày 28 tháng 6 năm 1940 ghi lại yêu cầu được chuyển qua tướng Ismay về việc tăng tối đa phát thanh tiếng Pháp. Đây là bằng chứng cụ thể cho thấy Churchill quan tâm đến ưu tiên thông tin đối ngoại. Khi Pháp thất trận, London muốn tiếng nói tiếp tục chiến đấu đến được với người nghe bên kia eo biển. Phát thanh có thể hỗ trợ một chiến lược ngay cả khi nó không thay đổi được tương quan quân sự tức thời.

Cùng biên bản ấy cũng mô tả khó khăn do nhiều cấp thẩm quyền đưa chỉ dẫn, diễn giả xuất hiện với những lời bảo đảm đã được chấp thuận và bản thảo đến quá muộn để giám sát đầy đủ. Các quan chức đề nghị cải thiện phối hợp với Bộ Ngoại giao và Ismay. Tài liệu vì thế không chỉ chứng minh quyền chỉ đạo của thủ tướng; nó đồng thời cho thấy khoảng cách giữa ý muốn ở cấp cao và sự vận hành thực tế của bộ máy.

Không nên từ một chỉ đạo cụ thể suy thành Churchill quyết định mọi giọng đọc, mọi bản tin và mọi phản ứng của công chúng. Một chiến dịch truyền thông phải qua người biên soạn, dịch thuật, lựa chọn thời lượng và kiểm tra. Sự chậm trễ hay mâu thuẫn có thể phát sinh tại các khâu ấy. Nhìn nhận quyền lực theo chuỗi tổ chức giúp giải thích vì sao một nhà lãnh đạo rất quyết đoán vẫn có thể không kiểm soát hoàn toàn thông điệp cuối cùng.

Đối chiếu tư liệu: [7]

Vụ Daily Mirror: khi phê bình bị đặt gần ranh giới trấn áp

Ngày 19 tháng 3 năm 1942, Bộ trưởng Nội vụ Herbert Morrison giải thích trước Hạ viện lời cảnh cáo dành cho Daily Mirror. Chính phủ phản ứng với một bức tranh biếm họa về người thủy thủ trên bè cứu sinh và giá xăng, cho rằng nó khiến sự hy sinh của thủy thủ bị hiểu là phục vụ lợi nhuận. Lập luận của chính phủ gắn nội dung ấy với nguy cơ phá hoại tinh thần chiến đấu, chứ không chỉ với việc làm lộ bí mật tác chiến.

Công cụ được viện dẫn ở đây là Defence Regulation 2D, khác với quy định bảo vệ thông tin quân sự. Daily Worker đã bị đóng cửa theo cơ chế này tháng 1 năm 1941. Nhưng Daily Mirror năm 1942 bị cảnh cáo và đe dọa, không bị đóng cửa như một số cách kể gộp hai vụ thường khiến người đọc hiểu lầm. Phân biệt chế tài đã thi hành với chế tài được dự tính là điều cần thiết khi đánh giá mức độ kiểm soát thực tế.

Cuộc tranh luận không phải một màn đồng thuận tuyệt đối. Các nghị sĩ phản đối nguy cơ làm tê liệt quyền phê bình và yêu cầu chính phủ giải thích. Nghiên cứu của Irving chỉ ra vai trò của sức ép từ báo chí và tranh luận chính trị trong việc hạn chế xu hướng kiểm duyệt vì mục đích chính trị. Không nên lý tưởng hóa kết quả ấy: lời đe dọa tự nó đã có thể gây sức ép lên biên tập. Nhưng cũng không thể xóa bỏ tác dụng của sự phản kháng công khai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Người nghe chịu được tin xấu hơn là cảm giác bị đánh lừa

Báo cáo Home Intelligence ngày 2 tháng 7 năm 1941 ghi nhận ý kiến rằng công chúng có thể chịu đựng tin xấu nếu không cảm thấy mình bị đánh lừa. Một số người phàn nàn về sự chậm trễ và mức độ đầy đủ của bản tin. Nhận xét này làm rõ một giới hạn của chiến lược trấn an: trì hoãn thông tin có thể bảo vệ tinh thần trong vài giờ nhưng đồng thời làm suy giảm độ tin cậy khi thực tế trở nên rõ ràng.

Tuy nhiên, bản báo cáo tự cảnh báo rằng nó ghi nhận quan điểm, không xác nhận mọi điều người cung cấp thông tin nói là sự thật. Đây cũng không phải một cuộc thăm dò đại diện hoàn chỉnh cho toàn thể dân Anh. Vì vậy, không thể biến vài phản ánh thành kết luận rằng cả nước đã mất niềm tin vào BBC, hoặc ngược lại đều hoàn toàn tin tưởng Churchill. Giá trị của tài liệu nằm ở khả năng nhìn thấy những phản ứng khác nhau mà bộ máy chính thức cố gắng thu thập.

Báo cáo đề cập việc một số người nghe đài đối phương vì không hài lòng với tin trong nước, nhưng không xác nhận một làn sóng tăng mạnh phổ biến hay hậu quả nghiêm trọng trên toàn quốc. Chi tiết này cần được giữ đúng mức. Điều đáng chú ý hơn là chính phủ không chỉ phát thông điệp theo một chiều: nó còn theo dõi phản hồi để đánh giá hiệu quả, nhận ra chỗ công chúng nghi ngờ và điều chỉnh cách thông báo trong giới hạn chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Uy tín của một diễn văn không thể thay thế uy tín của hệ thống tin tức

Churchill có khả năng đặt tổn thất vào một câu chuyện lớn về mục tiêu chiến đấu, nhưng việc giải thích ý nghĩa khác với việc xác nhận dữ kiện. Một diễn văn có thể làm công chúng hiểu vì sao phải tiếp tục chiến tranh; nó không tự bảo đảm số liệu chiến trường ban đầu là chính xác. Các ước tính thời chiến thường cần sửa lại. Người nghiên cứu phải phân biệt lời tuyên bố được ghi nhận trong diễn văn với kết quả đã được kiểm tra từ những hồ sơ khác.

Hồ sơ năm 1940–1942 cũng cho thấy uy tín có thể bị tổn hại khi kiểm duyệt bị dùng quá rộng. Nếu mọi phê bình đều bị xếp gần với hành vi giúp địch, chính phủ sẽ khó phân biệt cảnh báo cần thiết với hoạt động phá hoại. Báo chí và nghị viện có thể giúp nhận diện sai lầm trước khi sai lầm trở thành tổn thất lớn hơn. Đồng thời, cơ chế phản biện ấy phải hoạt động trong một môi trường có những bí mật tác chiến thực sự.

Đến giữa năm 1942, theo Irving, Bộ Thông tin củng cố lại vai trò phát tin và cách xác định hạn chế thông tin bằng nhu cầu bảo vệ sinh mạng và sự tồn tại quốc gia. Không nên đọc sự điều chỉnh này như việc mọi mâu thuẫn được giải quyết từ đó. Nó cho thấy bộ máy phải học trong chiến tranh, và sự phân biệt giữa bảo vệ chiến dịch với bảo vệ danh tiếng chính trị không thể chỉ dựa vào thiện chí của người đang nắm quyền.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [6]

Đánh giá quyền lực thông tin qua từng quyết định cụ thể

Một cách kiểm tra hữu ích gồm ba câu hỏi liên tiếp. Thông tin nào đang bị hạn chế và nguy cơ tác chiến cụ thể là gì? Cơ quan nào quyết định, theo quy định nào? Có con đường nào để báo chí, nghị sĩ hoặc bộ phận khác phản đối hay yêu cầu xem xét lại không? Cách hỏi ấy không bảo đảm một câu trả lời đơn giản, nhưng giúp tránh đồng nhất mọi bí mật với lừa dối hoặc mọi phản đối với thiếu tinh thần yêu nước.

Các trường hợp ở đây cũng đặt giới hạn cho ý tưởng Churchill có thể điều khiển tinh thần quốc gia chỉ bằng ngôn từ. Một nhà lãnh đạo có thể chọn thời điểm, giọng điệu và khuôn khổ diễn giải; người dân vẫn đối chiếu thông báo với kinh nghiệm về không kích, thiếu thốn và tin tức từ nhiều nguồn. Bảo vệ niềm tin vì thế phụ thuộc vào sự nhất quán giữa lời nói và thực tế, chứ không chỉ vào sức hấp dẫn của người phát biểu.

Churchill vừa sử dụng quyền lực thông tin vừa bị giới hạn bởi thiết chế, báo chí và nhu cầu duy trì độ tin cậy. Hồ sơ cho phép nhận ra cả nhu cầu bảo mật chính đáng lẫn những lúc chính phủ tiến gần kiểm duyệt chính trị. Kết luận có giá trị nhất không phải ông hoàn toàn nói thật hay hoàn toàn thao túng, mà là hiệu quả lãnh đạo cần được đánh giá cùng chi phí của việc trì hoãn, đe dọa và làm suy yếu khả năng chất vấn những người ra quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Censorship and national security: information control, Henry Irving and Judith Townend — History & Policy
  2. Chaos and censorship, Henry Irving — UK Government History Blog
  3. Information and Propaganda: unpublished thesis by Cyril Radcliffe, CAB 102/373, section on press censorship — Ministry of Information Digital, King’s College London
  4. Home Intelligence Weekly Report No. 39, 2 July 1941 — Ministry of Information Digital, Senate House Library and King’s College London
  5. Commons Chamber: Daily Mirror warning, 19 March 1942 — UK Parliament, Hansard
  6. War Situation, 17 September 1940 — UK Parliament, Historic Hansard
  7. Ministry of Information Policy Committee minutes, 28 June 1940 — Ministry of Information Digital, King’s College London