BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 167

Churchill dùng diễn văn để củng cố tinh thần quốc gia ra sao?

Churchill dùng diễn văn để giúp công chúng hiểu quy mô nguy hiểm, nhận ra khả năng tiếp tục kháng cự và thấy mình có phần trong nhiệm vụ chung. Ông kết hợp dữ kiện với nhịp câu, lặp ý và hình ảnh lịch sử, đồng thời nói tới nhiều người nghe khác nhau: nghị sĩ, dân chúng và đối tác ở nước ngoài. Tác dụng ấy không phải một phép biến đổi tức thì. Hồ sơ đương thời cho thấy có người được khích lệ, có người lo lắng hoặc phê phán; uy tín của lời nói phụ thuộc cả tình hình thực tế lẫn cách thông điệp đến với từng nhóm.

Churchill trước micro BBC chuẩn bị phát biểu với công chúng ngày Chiến thắng châu Âu năm 1945

Churchill trước micro BBC, chuẩn bị phát biểu chiều VE Day, ngày 8/5/1945. Ảnh War Office, IWM H 41843; đây là ảnh phát thanh năm 1945, không phải bản ghi trực tiếp diễn văn tại Hạ viện ngày 4/6/1940.

Egalton (Mr), Horton (Major), War Office official photographers / Imperial War Museums, H 41843; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, H 41843; Wikimedia Commons · Public domain — PD-scan (PD-UKGov), Crown copyright hết hạn trên toàn thế giới

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1897
Churchill viết bản thảo chưa công bố về nghệ thuật hùng biện, sau lưu trong CHAR 8/13.
13/5/1940
Ông trình bày chính phủ mới và viễn cảnh đấu tranh lâu dài tại Hạ viện.
4/6/1940
Diễn văn sau Dunkirk được đọc ở Hạ viện; BBC đọc trích đoạn trong tin tức.
5/6/1940
Home Intelligence ghi phản ứng đa dạng đối với giọng điệu và thông tin trong diễn văn.
18/6/1940
Diễn văn về khả năng kháng cự được trình bày tại Hạ viện và phát thanh tới quốc dân.
1949
Churchill thu lại diễn văn ngày 4/6/1940; đây là bản ghi được sử dụng rộng rãi về sau.

Diễn văn được xây dựng bằng lao động viết và sửa

Hình ảnh Churchill ứng khẩu một cách tự nhiên dễ che khuất công việc chuẩn bị. Những bản thảo và ghi chú được Library of Congress giới thiệu cho thấy ông sử dụng văn bản đánh máy cùng sửa chữa bằng tay. Trang bản thảo diễn văn ngày 18/6/1940 là một ví dụ rõ. Ông không chỉ tìm một câu kết nổi tiếng rồi ứng biến phần còn lại. Lời phát biểu cần tổ chức một lập luận, lựa chọn dữ kiện và dẫn người nghe qua những tầng cảm xúc thích hợp với nhiệm vụ chính trị.

Từ một bài viết chưa công bố về nghệ thuật hùng biện năm 1897, Churchill đã quan tâm tới cách dùng từ, tiết tấu, sự tích lũy lập luận và phép tương đồng. Bản chép trích trong Churchill Archive for Schools giúp thấy một quan niệm nghề nghiệp hình thành sớm, chứ chưa chứng minh mọi thành công năm 1940 đều bắt nguồn trực tiếp từ từng nguyên tắc trẻ tuổi ấy. Việc chuẩn bị còn quan trọng vì người nói không chỉ muốn gây ấn tượng. Thủ tướng phải phát ra một thông điệp mà chính phủ có thể hành động theo và các đối tác có thể giải thích.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Ông bắt đầu từ điều công chúng phải hiểu trước khi yêu cầu họ chịu đựng

Ngày 13/5/1940, Churchill phát biểu trước Hạ viện sau khi thành lập chính phủ. Ông đặt ra viễn cảnh đấu tranh và hy sinh dài lâu, cùng mục tiêu chiến thắng. Điều này tạo một quan hệ cụ thể giữa lãnh đạo với người nghe: họ được yêu cầu chấp nhận trách nhiệm trước khi có bảo đảm về kết quả. Lời nói củng cố tinh thần bằng cách xác định nhiệm vụ, thay vì chỉ mô tả cảm giác tự tin. Trong một tình thế chiến tranh xấu đi, mục tiêu rõ ràng giúp các khó khăn có ý nghĩa chung hơn một chuỗi tin bất lợi rời rạc.

Sau Dunkirk, diễn văn ngày 4/6 tiếp tục cách tiếp cận ấy nhưng phải giải quyết một vấn đề khác. Sự giải cứu thành công có thể tạo niềm vui quá mức, trong khi quân Đồng minh đã thất bại nặng trên bộ. Churchill phân biệt việc cứu lực lượng với chiến thắng quân sự, rồi nêu quyết tâm phòng thủ và tiếp tục chiến tranh. Như vậy, cùng một người nói có lúc phải khích lệ, có lúc phải hạ bớt sự lạc quan. Củng cố tinh thần không luôn đồng nghĩa làm người nghe vui hơn ngay sau khi bài phát biểu kết thúc.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [5]

Lập luận cung cấp điểm tựa cho lời kêu gọi kháng cự

Trong diễn văn ngày 18/6, Churchill dành nhiều chỗ giải thích quân đội trở về, thiếu hụt trang bị, hải quân, không quân và những khó khăn của một cuộc xâm lược qua biển. Những đoạn ấy thường ít được nhớ hơn phần kết nổi tiếng. Nhưng chúng làm công việc thiết yếu: nối quyết tâm với các điều kiện vật chất có thể hiểu được. Nếu chỉ yêu cầu mọi người can đảm mà không giải thích còn phương tiện nào để hành động, lời nói sẽ khó giải quyết nỗi sợ rằng chính phủ đang đòi một sự hy sinh hoàn toàn vô vọng.

Đồng thời, đây vẫn là phát biểu của người lãnh đạo đang vận động kháng cự, không phải bản tổng kết tác chiến trung lập. Có những đánh giá lạc quan về thiệt hại và năng lực đối phương cần được kiểm tra bằng tư liệu khác. Khi phân tích diễn văn, điều có thể xác nhận là Churchill đã đưa một lý do chiến lược ra công khai và buộc lời kêu gọi gắn với nó. Sức thuyết phục không chỉ đến từ âm lượng hay tính cách. Nó còn từ việc người nghe có được một cách hiểu về tại sao tiếp tục chịu đựng có thể phục vụ một mục tiêu thực tế.

Đối chiếu tư liệu: [6]

Nhịp điệu và sự lặp lại biến lập luận thành điều có thể ghi nhớ

Phần kết diễn văn ngày 4/6 tích lũy các địa điểm và hoàn cảnh mà nước Anh sẽ tiếp tục chiến đấu. Cấu trúc lặp giúp người nghe dự đoán nhịp tiếp theo, trong khi chuỗi hình ảnh mở rộng cuộc kháng cự từ biển và không trung tới những không gian gần gũi của đảo quốc. Đây là phân tích hình thức từ văn bản: câu nối câu tạo cảm giác nhiệm vụ bao trùm và quyết tâm có tính liên tục. Không cần giả định từng người nghe đều phản ứng giống nhau để nhận ra cách cấu trúc ấy hoạt động.

Quan niệm về tích lũy lập luận trong bản thảo hùng biện thời trẻ của Churchill cung cấp một đối chiếu hữu ích. Ông chú ý tới việc đưa nhiều hình ảnh và lý do cùng hướng tới một kết luận. Nhưng chính văn bản ấy cũng cảnh báo phép tương đồng có thể tạo niềm tin mà chưa cung cấp chứng minh. Bởi vậy, người đọc nên đánh giá đồng thời hiệu quả ngôn ngữ và nội dung lời hứa. Một đoạn kết đáng nhớ có thể giúp lan truyền thông điệp; nó chưa đủ để xác nhận dự đoán quân sự hoặc kết quả tương lai là đúng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Một diễn văn phải đi qua nhiều môi trường truyền thông

Nghị sĩ trong phòng họp nghe một bài phát biểu khác với người đọc trích đoạn trên báo hoặc nghe người dẫn tin BBC đọc lại. Diễn văn ngày 4/6 được Churchill đọc tại Hạ viện và không được ông phát thanh lại tối ấy. Richard Toye đối chiếu điều này với ngày 18/6, khi bài phát biểu được trình bày tại Hạ viện rồi phát thanh tới quốc dân. Phân biệt hai hình thức giúp xác định đúng ai có thể nghe giọng ông ở thời điểm nào, thay vì mặc định mọi câu nói nổi tiếng đều là một buổi phát thanh toàn quốc.

Bản ghi âm quen thuộc của diễn văn về chiến đấu trên các bãi biển do Churchill thực hiện năm 1949. Nó là một nguồn để nghe cách ông tái hiện lời mình, không phải âm thanh trực tiếp thu tại Hạ viện năm 1940. Câu chuyện Norman Shelley bí mật thay thủ tướng phát thanh bài này cũng không được Toye chấp nhận; một bản ghi khác liên quan Shelley về sau không chứng minh sự mạo danh ấy đã xảy ra. Nhận diện đúng bản ghi có ý nghĩa lịch sử: ký ức nghe sau chiến tranh có thể bị gắn ngược vào trải nghiệm mà công chúng đương thời thực sự không có.

Đối chiếu tư liệu: [2] [5]

Người nghe ở Mỹ cũng ở trong phép tính của người nói

Churchill cần công chúng Anh hợp tác, nhưng còn muốn tác động tới những người ở bên ngoài chưa cùng tham chiến. Đoạn cuối bài ngày 4/6 đặt hạm đội, đế quốc và khả năng hỗ trợ từ Tân Thế giới vào một tầm nhìn tiếp tục kháng cự. Nó mang một thông điệp ngoại giao: ngay cả trong nguy cơ xấu nhất, cuộc chiến và sức mạnh biển không nhất thiết chấm dứt. Đối với người đang cân nhắc giúp Anh, ý định kiên trì và giữ nguồn lực có thể ảnh hưởng đánh giá liệu sự hỗ trợ còn đáng đầu tư hay không.

Nghiên cứu của Toye được University of Exeter giới thiệu còn đối chiếu bài phát biểu với các gợi ý của William Philip Simms, một nhà báo Mỹ có thiện cảm với Anh. Các đề xuất nhấn mạnh việc khẳng định chiến đấu tới cùng và tranh thủ sự đồng cảm tại Mỹ. Điều này cho thấy Churchill có tiếp nhận góp ý, đồng thời sử dụng cách diễn đạt riêng. Nó không biến Simms thành người viết thay toàn bộ diễn văn, cũng không cho phép quy một kết quả ngoại giao lớn về một câu nói. Lời hùng biện là một phần của quá trình phát tín hiệu, bên cạnh chính sách, nguồn lực và hành động quân sự.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [7]

Báo cáo đương thời cho thấy lời nghiêm trọng có thể củng cố mà cũng làm người ta lo

Báo cáo Home Intelligence ngày 5/6 mô tả giọng điệu nghiêm trọng của Churchill và lo ngại quanh khả năng Anh phải chiến đấu một mình. Một số người hiểu chi tiết đó như dấu hiệu đáng lo về Pháp. Nhưng cùng bản báo cáo có ghi nhận tích cực tại Cardiff, Manchester và Birmingham, trong khi Belfast cùng Tunbridge Wells phê phán câu liên quan chiến đấu đơn độc. Đây không phải hai bức tranh loại trừ nhau. Một diễn văn có thể làm người ta tán thành quyết tâm chung mà vẫn sợ một thông tin cụ thể vừa được nhận ra.

Nguồn ấy giúp nhận diện phản ứng theo vùng và vấn đề, nhưng không đủ để kết luận bao nhiêu phần trăm toàn dân được truyền cảm hứng hoặc thất vọng. Những bản tổng hợp tình hình, nhật ký và quan sát xã hội có phương pháp thu thập và giới hạn riêng. Toye dùng các loại nguồn này để làm phức tạp bức tranh về sự đồng thuận phổ biến. Cách sử dụng có ích là tìm câu hỏi công chúng đang đặt ra, không thay một huyền thoại mọi người hào hứng bằng một huyền thoại mới rằng không ai tin Churchill.

Đối chiếu tư liệu: [5] [7] [8]

Uy tín tích lũy qua nhiều lần nói và cách chính phủ đáp lại thực tế

Muốn giữ lòng tin trong một cuộc chiến kéo dài, người lãnh đạo cần điều chỉnh thông điệp khi hoàn cảnh đổi khác. Bài phát biểu xin hậu thuẫn cho chính phủ mới, lời giải thích sau Dunkirk và trình bày phòng thủ khi Pháp sắp rời chiến tranh không có cùng nhiệm vụ. Cùng một người có thể được đánh giá tốt ở một bài và bị phê phán ở bài khác. Những phản ứng mà nghiên cứu Exeter giới thiệu còn cho thấy ý kiến thay đổi sau trao đổi với người quen hoặc đọc bình luận báo chí; người nghe tham gia diễn giải thay vì chỉ tiếp nhận thụ động.

Uy tín vì thế phụ thuộc vào quan hệ giữa lời nói và điều xã hội trải nghiệm. Nếu chính phủ thừa nhận khó khăn nhưng vẫn duy trì tổ chức, giải thích việc phải làm và sửa sai có thể thấy được, lời nói có thêm cơ sở. Nếu một bài diễn văn che lấp những tổn thất mà người nghe đã biết, nhịp điệu hay chưa chắc cứu được niềm tin. Đây là nhận định rút từ cách đối chiếu các nguồn, không phải một phép đo riêng về mức ảnh hưởng Churchill so với từng dịch vụ công hay từng trận đánh. Tinh thần quốc gia cần cả thông điệp và những điều kiện sống giúp con người tiếp tục hợp tác.

Đối chiếu tư liệu: [5] [7] [8]

Diễn văn trao hình thức chung cho quyết tâm của nhiều người

Đóng góp nổi bật của Churchill là xây dựng một ngôn ngữ để những người ở các vị trí khác nhau có thể nhận ra mình trong cuộc kháng cự. Người lính, thủy thủ, công nhân và gia đình chịu không kích không có cùng trải nghiệm; một lời giải thích chung giúp nối công việc riêng với mục tiêu lớn. Ngôn ngữ lịch sử và hình ảnh tương lai khiến người nghe hình dung không chỉ ngày nguy hiểm đang tới mà cả cách hành động của mình sẽ được hiểu về sau. Khả năng ấy có giá trị chính trị thực, dù rất khó quy đổi thành một con số tác động.

Churchill củng cố tinh thần bằng việc kết hợp giải thích nguy cơ, nêu nguồn lực còn lại và tạo một nhịp ngôn ngữ đủ sức được nhớ, nhắc lại, tranh luận. Những bài nói thành công không thay thế quân đội, sản xuất hay sức chịu đựng dân sự; chúng giúp đặt các nỗ lực ấy trong một ý nghĩa chung. Đọc diễn văn cùng hồ sơ chuẩn bị, kênh truyền thông và phản ứng đương thời cho thấy một công việc lãnh đạo có tính toán và giới hạn. Đó là cơ sở tốt hơn để hiểu sức mạnh lời nói so với chỉ nghe một bản ghi nổi tiếng rồi coi nó là tiếng nói đồng nhất của cả quốc gia.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5] [7] [8]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Scaffolding of Rhetoric — trích bản chép nguyên văn CHAR 8/13/1–13 — Churchill Archive for Schools / Bloomsbury
  2. The Finest Hour, Churchill and the Great Republic — Library of Congress
  3. His Majesty’s Government, HC Deb 13 May 1940, vol. 360, cc. 1501–1525 — UK Parliament / Hansard
  4. War Situation, HC Deb 4 June 1940, vol. 361, cc. 787–798 — UK Parliament / Hansard
  5. Richard Toye, We shall fight on the beaches: 3 things you never knew about Churchill’s most famous speech — No.10 Guest Historian series / History of Government
  6. War Situation, HC Deb 18 June 1940, vol. 362, cc. 51–64 — UK Parliament / Hansard
  7. Untold story of Churchill’s World War II speeches — nghiên cứu của Richard Toye — University of Exeter
  8. No. 17, Public Opinion on the Present Crisis, 5 June 1940 — Ministry of Information / bản chép King’s College London và The National Archives