BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 175

Churchill nhìn nhận sức mạnh Liên Xô trước và sau năm 1941 thế nào?

Churchill không chuyển đơn giản từ xem thường Liên Xô sang tin nước này bất khả chiến bại. Ông nhìn sức mạnh Nga qua lợi ích chiến lược trước năm 1941, rồi qua khả năng chống đỡ Đức và sử dụng viện trợ trong cuộc chiến sống còn. Khi Hồng quân tiến vào Trung Âu, cùng sức mạnh từng giúp Anh tồn tại lại đặt ra vấn đề cân bằng hậu chiến. Sự thay đổi nằm ở bằng chứng, hoàn cảnh và câu hỏi ông cần trả lời; nó không chứng minh mọi dự báo của ông đều chính xác.

Các xe tăng T-34 trong một nhà xưởng tại Ural, năm 1942 theo hồ sơ RIA Novosti.

Xe tăng T-34 trong nhà xưởng vùng Ural, năm 1942 theo hồ sơ RIA Novosti. Ảnh minh họa năng lực sản xuất Liên Xô sau năm 1941; không phải xe tăng viện trợ của Anh hoặc chuyến thăm của Churchill.

Tác giả/cơ quan: V. Kaushanov / В. Каушанов. RIA Novosti archive, image #1274 / V. Kaushanov / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: RIA Novosti qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1/10/1939
Churchill phân tích lợi ích quốc gia Nga trong bài phát thanh sau cuộc phân chia Ba Lan.
22/6/1941
Đức xâm lược Liên Xô; Churchill tuyên bố hỗ trợ trong bài phát thanh tối cùng ngày.
29/7/1941
Ca ngợi sức chống trả Liên Xô nhưng cảnh báo không trông chờ đồng minh thắng thay Anh.
22–30/9/1941
Điện riêng và phát biểu nghị viện cho thấy các đánh đổi về viện trợ, vận tải và lực lượng.
12/5/1945
Điện gửi Truman chuyển trọng tâm sang tương quan lực lượng và ảnh hưởng hậu chiến.

Năm 1939: nhận thấy một lực cản nhưng chưa biết nó chịu được bao lâu

Trong phát thanh ngày 1/10/1939, Churchill gọi chính sách Liên Xô là theo đuổi lợi ích riêng và thừa nhận quân đội nước này đã vào Ba Lan như lực lượng xâm lược. Đồng thời, ông cho rằng lợi ích an ninh Nga có thể cản các tham vọng Đức ở phía đông và đông nam châu Âu. Hai nhận định ấy cùng xuất hiện: lên án một hành động không ngăn ông tính tới sức nặng của quốc gia thực hiện nó.

Điều đáng chú ý là tiêu chí được sử dụng. Churchill nhìn vị trí địa lý, tuyến tiến quân và sự xung đột lợi ích giữa những cường quốc. Ông chưa đưa ra trong bài phát thanh một phép đo đáng tin cậy về hiệu quả tác chiến của Hồng quân trong cuộc chiến chống Đức. Nhận ra Liên Xô có sức nặng địa chính trị khác với biết quân đội ấy sẽ chịu được những đòn đánh nào.

Bởi vậy, không nên lấy những lời về lợi ích Nga làm bằng chứng ông đã dự liệu chính xác chiến tranh năm 1941. Phát biểu năm 1939 còn có những dự đoán bị diễn biến sau này vượt qua. Nó hữu ích vì cho thấy Churchill đã có một khung phân tích về khả năng chống bá quyền Đức, chứ không chỉ có thái độ yêu ghét chế độ cộng sản.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Tháng 6/1941: quyết định giúp trước khi kết quả chiến trường ngã ngũ

Khi Đức mở cuộc xâm lược ngày 22/6/1941, Churchill tuyên bố hỗ trợ Liên Xô ngay trong bài phát thanh tối hôm đó. Ông lập luận rằng đánh bại sức mạnh Nga sẽ cho Hitler khả năng quay nhiều lực lượng hơn chống Anh. Đây là cách ông giải thích mối liên hệ giữa hai chiến trường, không phải một báo cáo độc lập chứng minh toàn bộ kế hoạch tương lai của Hitler.

Quyết định ấy không cần chờ một sự chắc chắn rằng Liên Xô sẽ thắng. Ngay cả khi thời gian chống trả còn chưa rõ, việc buộc Đức tiếp tục tiêu hao ở phía đông vẫn có giá trị đối với Anh. Nhưng đánh đổi chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu nhà nước và quân đội Liên Xô còn khả năng tổ chức kháng chiến, chứ không chỉ sở hữu một lãnh thổ rất rộng trên bản đồ.

Đặt quyết định vào đúng thời điểm giúp tránh một phép suy ngược. Người đọc biết Hồng quân cuối cùng tới Berlin; Churchill tháng 6/1941 chưa biết. Chính sách viện trợ phải được xây trên triển vọng và rủi ro, trong lúc các tin tức về chiến trường liên tục thay đổi. Nó thể hiện sự lựa chọn giữ một đối thủ chung bị phân tán, chưa phải sự xác nhận mọi phẩm chất quân sự của Stalin.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Lời ca ngợi công khai vẫn đi cùng lời cảnh báo tháng 7

Ngày 29/7/1941 tại Hạ viện, Churchill đề cao sức mạnh và lòng can đảm của lực lượng Liên Xô đang chống Đức. Nhưng ngay trong phần kết, ông cảnh báo rằng trông chờ Nga hoặc Mỹ thắng chiến tranh thay Anh là điều nguy hiểm. Cấu trúc lập luận này quan trọng hơn việc tách một câu ca ngợi ra làm bản tổng kết: triển vọng có thể tốt lên trong khi nhiệm vụ của Anh vẫn không giảm.

Lời nói trước nghị viện có mục tiêu củng cố ý chí và bảo vệ chính sách của chính phủ. Vì vậy, nó là nguồn trực tiếp về điều Churchill muốn công chúng hiểu, song chưa phản ánh đầy đủ mọi đánh giá kín của tham mưu. Không nên mặc nhiên xem tất cả tính từ mạnh trong diễn văn là một bảng chấm điểm quân sự đã loại trừ nhu cầu tuyên truyền.

Báo cáo Home Intelligence ngày 2/7 cũng ghi công chúng bối rối về sức mạnh Nga: hình ảnh trên báo thay đổi từ cường quốc khổng lồ, qua những phán đoán bi quan thời chiến tranh Phần Lan, rồi lại được nâng cao. Đây là chứng cứ về nhận thức xã hội được thu thập, không phải lời thú nhận của Churchill. Nó cho thấy ông phải giải thích một chiến trường mà độc giả thiếu khung hiểu ổn định.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Xe tăng viện trợ: sức mạnh phải được duy trì chứ không chỉ được khen

Điện riêng gửi Roosevelt ngày 22/9/1941 làm bức tranh cụ thể hơn. Churchill cho biết triển vọng tăng số xe tăng Mỹ dành cho Anh đã giúp giảm tâm trạng nặng nề vì những gì Anh phải dành cho Nga. Văn bản ngắn này ghi một quan hệ phân bổ: hỗ trợ Liên Xô đồng thời tiêu tốn phương tiện Anh cần ở nơi khác. Những con số tăng trong điện là triển vọng, không nên chuyển thành lượng hàng đã giao.

Điều ấy giúp sửa một lối kể khác: đã công nhận sức mạnh Hồng quân thì viện trợ chỉ còn mang ý nghĩa tượng trưng. Thực tế, một đối tác có khả năng chiến đấu lớn vẫn cần những vật tư cụ thể để tiếp tục phát huy năng lực. Sự tin tưởng vào giá trị kháng chiến và sự lo ngại về thiếu thốn có thể cùng thúc đẩy chính sách hỗ trợ.

Ở chiều ngược lại, nhận thấy viện trợ quan trọng không có nghĩa coi Liên Xô chỉ là người nhận thụ động. Vũ khí phải được tổ chức, vận chuyển, bảo dưỡng và sử dụng trong một hệ thống còn hoạt động. Câu hỏi chiến lược của Churchill là giúp nguồn lực bổ sung tạo ra sức ép lên Đức thế nào, trong khi vẫn giữ đủ khả năng cho Anh tiếp tục chiến tranh trên các hướng khác.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Tháng 9/1941: khoảng cách giữa muốn giúp và có thể giúp

Trong phát biểu ngày 30/9, Churchill nói rõ việc giúp Nga không dừng ở sản xuất và chuyển giao: vận chuyển và tiếp nhận cũng phải tổ chức, thậm chí có thể trở thành giới hạn cuối cùng. Ông nêu xe tăng, máy bay và các nguyên liệu quan trọng, đồng thời từ chối công bố chi tiết nhạy cảm. Đây là một lập luận về năng lực thực hiện, khác với lời hứa giúp không giới hạn.

Bởi vậy, cần phân biệt ba vấn đề: Liên Xô có thể chịu đựng tới đâu; Anh có thể chuyển những gì; và những gì chuyển được có tới đúng nơi, đúng lúc hay không. Một câu trả lời lạc quan về vấn đề thứ nhất không tự giải quyết hai vấn đề sau. Chính sự lệ thuộc giữa các mắt xích khiến đánh giá sức mạnh phải cập nhật liên tục thay vì đóng thành một kết luận duy nhất.

Trong cùng phiên họp có các nghị sĩ phản đối việc giữ quá nhiều lực lượng ở Anh và muốn đánh vào nơi khác để giúp Nga. Không được gán những lời ấy cho Churchill. Bất đồng cho thấy đánh giá tiềm lực của đồng minh luôn đi kèm câu hỏi ai chấp nhận rủi ro: Anh có thể giúp thêm bằng vũ khí hoặc hành động, nhưng mỗi phương án mang một chi phí và thời gian chuẩn bị khác.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Đến năm 1945: sức mạnh đồng minh trở thành một vấn đề cân bằng

Điện Churchill gửi Truman ngày 12/5/1945 diễn tả một mối lo khác hẳn mùa hè 1941. Ông quan ngại quân Mỹ và Anh giảm ở châu Âu trong lúc Liên Xô còn khả năng duy trì lực lượng rất lớn và ảnh hưởng trên những vùng đã chiếm hoặc kiểm soát. Ba Lan, Balkan và cách thực hiện quyết định Yalta xuất hiện trong lập luận. Đối tượng đánh giá giờ là quyền lực sau thắng lợi, không chỉ sức chống đỡ một cuộc xâm lược.

Những con số sư đoàn ông nêu trong điện cần được đọc như một kịch bản lo ngại, không phải một bản thống kê đã xác nhận. Tuy nhiên, văn bản cho thấy rõ tiêu chí so sánh: cùng số quân có thể mang ý nghĩa khác khi lực lượng các nước khác đang rút xuống. Sức mạnh luôn có tính tương quan, phụ thuộc vị trí, khả năng duy trì và việc các bên còn muốn sử dụng nó để làm gì.

Chuyển từ viện trợ sang lo mất cân bằng không tự chứng minh Churchill luôn coi Liên Xô là kẻ thù chính hoặc liên minh chống Đức là màn kịch. Năm 1941 và năm 1945 đặt ra những bài toán khác nhau. Cũng không thể từ thay đổi ấy suy ông chỉ hành động nhất quán, không bao giờ đánh giá sai: mỗi quyết định vẫn cần kiểm tra bằng thông tin và lựa chọn của chính thời điểm đó.

Đối chiếu tư liệu: [7]

Đánh giá Churchill bằng khả năng điều chỉnh mô hình, không bằng một câu tiên tri

Có thể phân biệt bốn thước đo trong chuỗi tư liệu: sức nặng địa chính trị năm 1939; khả năng tiếp tục kháng chiến năm 1941; hiệu quả biến viện trợ thành năng lực tác chiến; và ưu thế tương đối sau năm 1945. Chúng liên quan nhưng không thay thế nhau. Một nhà lãnh đạo có thể nhìn đúng thước đo này mà vẫn thiếu thông tin hoặc sai về thước đo khác.

Câu hỏi phản thực tế hữu ích không phải Churchill có thể biết trước mọi trận đánh hay không. Nó là: nếu Liên Xô kháng chiến yếu hơn hoặc đường viện trợ bị cắt, chính sách Anh cần thay đổi ở mắt xích nào? Đặt câu hỏi như vậy giúp nhận ra vì sao các bài diễn văn không đủ; phải đọc thêm điện riêng, điều kiện vận tải và những tranh luận về phân bổ nguồn lực.

Điểm đáng học trong cách Churchill nhìn sức mạnh Liên Xô là sự chuyển câu hỏi theo hoàn cảnh: một quốc gia có thể hữu ích như lực cản, mong manh như đối tác đang bị tấn công và rất mạnh như người thắng trận. Giá trị của nhận định nằm ở khả năng liên hệ bằng chứng với quyết định. Ca ngợi Hồng quân hay lo ngại Stalin đều chưa đủ nếu tách khỏi mối liên hệ ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5] [7]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Churchill, phát thanh ngày 1/10/1939 — ibiblio, bản tái bản tư liệu đương thời
  2. The Fourth Climacteric, phát thanh ngày 22/6/1941 — America’s National Churchill Museum
  3. Supply, phát biểu Churchill ngày 29/7/1941 — UK Parliament, Hansard
  4. War Situation, ngày 30/9/1941 — UK Parliament, Hansard
  5. Churchill gửi Roosevelt về xe tăng, 22/9/1941, CHAR 20/43/5 — Churchill Archive for Schools, Bloomsbury
  6. Home Intelligence Weekly Report 39, ngày 2/7/1941 — Ministry of Information Digital; The National Archives
  7. Churchill gửi Truman, 12/5/1945, FRUS Potsdam I, văn kiện 6 — Office of the Historian, US Department of State