BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 176

Vì sao Churchill liên minh với Stalin dù đối lập ý thức hệ?

Churchill liên minh với Stalin vì ông đặt việc đánh bại Đức Quốc xã lên trên đối đầu ý thức hệ trong hoàn cảnh năm 1941. Ông không tuyên bố chấp nhận chủ nghĩa cộng sản; ông cho rằng Liên Xô tiếp tục chiến đấu là một lợi ích sống còn của Anh. Liên minh được xây bằng viện trợ, cam kết không hòa riêng và các thỏa thuận phối hợp, trong khi tranh chấp lãnh thổ và nghi ngờ vẫn tồn tại. Đây là sự hợp tác có mục tiêu, không phải quá trình hai chế độ trở nên giống nhau.

Churchill, Harriman và Stalin trong cuộc gặp tại Moskva tháng 8 năm 1942.

Churchill, Harriman và Stalin tại Moskva, tháng 8/1942. Cuộc gặp diễn ra sau khi liên minh chống Đức đã hình thành; không phải ảnh ký thỏa thuận tháng 7/1941.

Tác giả/cơ quan: Office of War Information; không rõ nhiếp ảnh gia cá nhân. Office of War Information / National Museum of the US Navy, Lot 11596-7 / Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Office of War Information; National Museum of the US Navy; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov-Military-Navy theo trang tệp, ảnh công vụ OWI

Những mốc cần đặt cạnh nhau

22/6/1941
Churchill tuyên bố hỗ trợ Liên Xô sau khi Đức mở cuộc xâm lược.
12–15/7/1941
Thỏa thuận giúp đỡ và không hòa riêng được ký rồi giải trình trước Hạ viện.
12/1941
Đàm phán của Eden tại Moskva gặp trở ngại về công nhận lãnh thổ.
26/5/1942
Hiệp ước đồng minh được ký tại London.
4/7/1942
Trao đổi văn kiện phê chuẩn; hiệp ước có hiệu lực.
1/12/1943
Kết luận quân sự Tehran ghi kế hoạch phối hợp tiến công đông–tây.

Điều thay đổi ngày 22/6 là cấu trúc nguy cơ

Đức tấn công Liên Xô khiến một quốc gia từng ký hiệp ước với Hitler trở thành bên đang chống cuộc xâm lược của ông ta. Với Churchill, câu hỏi khẩn cấp không còn chỉ là ông nghĩ gì về chế độ Stalin. Nó là nước Anh sẽ đối mặt tình thế nào nếu Đức đánh bại lực lượng Liên Xô và không còn phải dành sức mạnh lớn ở phía đông.

Trong phát thanh ngày 22/6/1941, Churchill liên hệ trực tiếp nguy cơ của Nga với nguy cơ của Anh và Mỹ. Ông trình bày cuộc chiến phía đông như một phần trong bài toán chống Hitler chung. Lập luận này giải thích vì sao một nhà lãnh đạo chống cộng có thể quyết định hỗ trợ Liên Xô ngay, dù chưa biết cuộc xâm lược sẽ kết thúc thế nào.

Không cần giả định thiện cảm bí mật để giải thích lựa chọn ấy. Trong một liên minh, hai bên có thể khác nhau về thể chế và mục đích lâu dài nhưng vẫn cùng cần ngăn một kẻ thù giành ưu thế quyết định. Tuy nhiên, có chung hiểm họa mới chỉ tạo động lực hợp tác; nó chưa bảo đảm các bên thực hiện nghĩa vụ hoặc tránh hòa riêng khi bị dồn vào khủng hoảng.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Giữ nguyên chống cộng, thay đổi đối tác chiến tranh

Churchill nói trong bài phát thanh rằng sự phản đối lâu dài của ông với chủ nghĩa cộng sản vẫn giữ nguyên. Đồng thời, ông chuyển trọng tâm sang những người đang bảo vệ gia đình và đất nước trước quân xâm lược. Cách diễn đạt ấy phân biệt hỗ trợ một cuộc kháng chiến cụ thể với tán thành mọi hành động của chính quyền tổ chức nó.

Ngày 15/7, trước Hạ viện, ông tiếp tục giải thích liên minh bằng cách dẫn lập luận của Jan Smuts: chống Hitler cùng người Nga không có nghĩa chiến đấu vì học thuyết cộng sản. Cần giữ đúng nguồn phát biểu; đó là lời Smuts được Churchill trích và xác nhận phù hợp với lập trường chính phủ, không phải mọi câu đều do Churchill lần đầu đặt ra.

Nhà sử học Martin Kitchen, trong phần trích dẫn công khai của nghiên cứu năm 1987, cũng nhấn mạnh ưu tiên đánh bại Đức đã khiến Churchill nghĩ tới Nga như một đối tác trước Barbarossa. Nhận định này bác cách kể có một sự đảo chiều hoàn toàn trong một đêm. Nó không cho phép bỏ qua những xung đột trước đó hoặc biến toàn bộ quan hệ thời chiến thành một tình bạn thuận lợi.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Không hòa riêng: lời bảo đảm nhắm vào điểm yếu của liên minh

Thỏa thuận ngày 12/7/1941 quy định hai chính phủ giúp đỡ nhau trong cuộc chiến chống Đức và không thương lượng hoặc ký đình chiến, hòa ước nếu không có sự đồng ý chung. Churchill giải trình nội dung trước Hạ viện ba ngày sau. Đây là bước biến tuyên bố hỗ trợ thành một nghĩa vụ cụ thể giữa các chính phủ.

Tại sao điều khoản không hòa riêng quan trọng? Nếu một nước ngừng chiến đấu, đối thủ chung có thể chuyển sức ép sang nước còn lại. Cam kết làm tăng cái giá chính trị của việc rời liên minh và tạo cơ sở để mỗi bên yêu cầu bên kia tiếp tục. Nó xử lý một rủi ro thực tế, chứ không đòi hai chính phủ phải chia sẻ cùng một quan niệm về xã hội.

Dù vậy, văn bản không tự tạo ra khả năng cưỡng chế tuyệt đối. Một quốc gia ở tình thế tuyệt vọng vẫn có thể cân nhắc lựa chọn khác; đối tác không nhìn thấy toàn bộ suy tính kín của họ. Bởi thế, duy trì liên minh còn đòi hỏi những hành động cho thấy tiếp tục hợp tác có ích: vật tư tới được chiến trường, kế hoạch được trao đổi và những lời hứa không vượt quá khả năng thực hiện.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Bất đồng lãnh thổ xuất hiện khi chiến tranh còn rất nguy hiểm

Bản ghi nhớ Mỹ ngày 4/2/1942 về đàm phán Anh–Liên Xô cho thấy khó khăn đã xuất hiện từ năm 1941. Khi Anthony Eden tới Moskva tháng 12, Stalin thúc đẩy việc công nhận các đường biên và những thay đổi lãnh thổ Liên Xô đạt được trong giai đoạn 1939–1941. Hợp tác chống Đức vì thế nhanh chóng chạm tới câu hỏi ai có quyền định đoạt tương lai các nước khác.

Eden không có thẩm quyền đồng ý ngay những yêu cầu ấy. Tài liệu ghi ông viện tới nhu cầu tham khảo chính phủ, các lãnh thổ tự trị và Mỹ. Phía Mỹ muốn thước đo thiện chí đối với Liên Xô là thực hiện cam kết hỗ trợ, thay vì sớm chấp nhận những thỏa thuận lãnh thổ. Không được đọc lập trường Mỹ trong tài liệu như thể đó là mọi suy nghĩ của Churchill.

Điểm đáng chú ý là liên minh không tan vỡ chỉ vì các bên chưa giải quyết được vấn đề ấy. Họ giữ cuộc chiến chung hoạt động trong khi trì hoãn một phần tranh chấp. Đó vừa là một khả năng ngoại giao, vừa là một giới hạn: lùi quyết định giúp tránh đổ vỡ tức thời nhưng không xóa quyền lợi của các nước nhỏ hoặc bảo đảm vấn đề sẽ dễ giải quyết hơn sau chiến thắng.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Hiệp ước 1942 hướng tới tương lai nhưng không xóa các khoảng cách

Ngày 26/5/1942 tại London, Eden và Vyacheslav Molotov ký hiệp ước đồng minh và hỗ trợ lẫn nhau. Bản gốc trong Treaty Series phân biệt phần về chiến tranh với phần hợp tác hậu chiến. Sau khi trao đổi văn kiện phê chuẩn ở Moskva ngày 4/7/1942, hiệp ước có hiệu lực và thay thế thỏa thuận tháng 7/1941; ngày ký và ngày có hiệu lực không phải một.

Phần thời chiến nhắc lại giúp đỡ và không hòa riêng. Phần hậu chiến dự liệu hợp tác chống nguy cơ gây hấn trở lại, hỗ trợ kinh tế và không tham gia liên minh chống bên kia. Điều VIII quy định thời hạn hai mươi năm cho Phần II. Vì vậy, gọi đây chỉ là một cuộc bắt tay tạm bợ vài tháng sẽ bỏ qua những cam kết chính thức mà hai chính phủ thực sự chấp nhận.

Ngược lại, thời hạn dài trên giấy không chứng minh toàn bộ trật tự sau chiến tranh đã được thống nhất. Những nguyên tắc không can thiệp và không tìm lợi ích lãnh thổ trong văn bản đặt ra chuẩn mực; cách mỗi bên hiểu an ninh và áp dụng quyền lực có thể khác. Chính khoảng cách giữa lời hứa chung và hành vi cụ thể mới là nơi cần kiểm tra chất lượng của liên minh.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Tehran: phối hợp được kiểm tra bằng việc ghìm quân Đức

Văn kiện quân sự tại Tehran ngày 1/12/1943 ghi kế hoạch Overlord dự kiến vào tháng 5/1944 và một chiến dịch nam Pháp với quy mô tùy phương tiện đổ bộ. Nó cũng ghi tuyên bố Stalin sẽ mở tiến công gần cùng thời gian để ngăn Đức chuyển lực lượng từ đông sang tây. Đây là một cơ chế phối hợp có thể đối chiếu bằng tài liệu, không chỉ là những lời chúc tụng giữa lãnh đạo.

Cần phân biệt lịch dự kiến với thực tế đổ bộ tháng 6/1944. Nhưng sự điều chỉnh thời gian không làm mất ý nghĩa của nguyên tắc: hành động một bên có thể hỗ trợ bên kia bằng cách giữ lực lượng đối phương bận rộn. Đồng minh không nhất thiết phải đặt mọi quân đội dưới một chỉ huy duy nhất mới tạo ra hiệu quả phối hợp chiến lược.

Trong cơ chế này, Churchill không có quyền điều khiển Stalin, cũng như Stalin không thể đơn phương ấn định mọi lựa chọn Anh–Mỹ. Mỗi chính phủ bảo vệ lực lượng, chiến trường và mục tiêu của mình. Ngoại giao phải tìm giao điểm đủ lớn để các kế hoạch riêng cùng phục vụ việc đánh Đức, thay vì giả định đã tuyên bố đồng minh thì mọi bất đồng tác chiến tự biến mất.

Đối chiếu tư liệu: [6]

Lợi ích chung không miễn kiểm tra cái giá chính trị

Có hai kiểu giản lược dễ gặp. Một kiểu xem Churchill hợp tác với Stalin là bằng chứng ông đã từ bỏ mọi nguyên tắc. Kiểu kia coi đánh bại Hitler đủ để biện minh mọi nhượng bộ và mọi sự im lặng. Cả hai đều bỏ qua việc phải đánh giá từng quyết định: phần nào giúp tiếp tục chiến tranh, phần nào tạo thêm tổn hại và những lựa chọn khác có thực sự khả thi không.

Bất đồng trong chuyến đi của Eden minh họa điều đó. Thừa nhận nhu cầu an ninh Liên Xô không buộc người nghiên cứu gọi mọi yêu sách biên giới là chính đáng. Đồng thời, phản đối một yêu sách không tự chứng minh Anh có đủ sức ép để áp đặt phương án khác mà không gây hại cho chiến tranh chung. Khả năng thực hiện và tính chính đáng là những câu hỏi liên quan nhưng cần phân biệt.

Đối với những xã hội có tương lai đang bị các cường quốc bàn tới, trì hoãn tranh chấp cũng có chi phí. Liên minh vì một mục tiêu lớn có thể làm các vấn đề ấy khó được ưu tiên trước mắt. Nêu cái giá đó không phủ nhận sự cần thiết của hợp tác chống phát xít; nó ngăn câu chuyện chiến thắng che khuất các nhóm và quốc gia không có quyền quyết định ngang những người thương lượng.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Một liên minh hoạt động nhờ giới hạn rõ và công việc liên tục

Lựa chọn của Churchill hiệu quả ở chỗ ông tách được câu hỏi đánh bại Đức khỏi yêu cầu hai chế độ phải hòa hợp. Nhưng điều làm liên minh có sức nặng không phải một câu nói khôn ngoan duy nhất. Nó là quá trình chuyển ưu tiên ấy thành hiệp định, hỗ trợ, tham vấn và phối hợp, trong khi chịu đựng những bất đồng không thể giải quyết ngay.

Nếu không liên minh, Anh vẫn phải nghĩ cách ngăn Đức đạt ưu thế sau khi đánh Liên Xô. Song từ câu hỏi phản thực tế ấy không thể suy chắc mọi điều khoản đã ký là tối ưu. Cần so sánh các phương án ở từng thời điểm, tính cả mức độ thiếu tin cậy, nguồn lực có thể sử dụng và cái giá đối với người không được ngồi tại bàn đàm phán.

Vì thế, liên minh Churchill–Stalin nên được hiểu như sự hợp tác có mục tiêu nhưng có khả năng tạo những cam kết vượt thời chiến. Nó cho phép các bên cùng chống một hiểm họa mà không kết thúc xung đột lợi ích. Câu hỏi sâu nhất không phải hai người có thích nhau hay không, mà là họ khiến những lợi ích giao nhau thành hành động chung được bao lâu, bằng những bảo đảm nào và với cái giá gì.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Fourth Climacteric, phát thanh ngày 22/6/1941 — America’s National Churchill Museum
  2. War Situation, ngày 15/7/1941 — UK Parliament, Hansard
  3. Treaty Series No. 2 (1942), Cmd. 6376, hiệp ước Anh–Liên Xô — Foreign, Commonwealth & Development Office, UK Treaties Online
  4. Đàm phán Anh–Liên Xô, bản ghi nhớ ngày 4/2/1942, FRUS 1942, tập III, văn kiện 429 — Office of the Historian, US Department of State
  5. Martin Kitchen, Winston Churchill and the Soviet Union during the Second World War, Historical Journal 30(2), 1987, phần Extract — Cambridge University Press
  6. Military Conclusions of the Tehran Conference, ngày 1/12/1943 — Office of the Historian, US Department of State