CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 177
Churchill có thực sự dự liệu một cuộc Chiến tranh Lạnh?
Churchill đã nhận ra nguy cơ chia cắt châu Âu và xung đột với Liên Xô trước diễn văn Fulton năm 1946, rõ nhất trong các điện riêng năm 1945. Nhưng gọi ông là người biết trước toàn bộ Chiến tranh Lạnh sẽ đi quá chứng cứ. Ông vừa cảnh báo một tình thế đang hình thành, vừa tìm cách thay đổi nó bằng liên kết Anh–Mỹ và đàm phán từ vị thế mạnh. Khả năng dự liệu, hoạt động vận động chính sách và sự tự trình bày của một chính khách cần được xem riêng trước khi ghép lại.

Churchill, Truman cùng các đại biểu trên sân khấu Westminster College, Fulton, ngày 5/3/1946, trong dịp diễn văn thường được gọi là Bức màn sắt. Ảnh không tự xác nhận Truman tán thành toàn bộ nội dung.
Tác giả/cơ quan: Không ghi rõ nhiếp ảnh gia trên trang hồ sơ. Credit: Terry Savage; Harry S. Truman Library & Museum, 59-1101. Public domain. Giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Harry S. Truman Library & Museum, 59-1101; NARA NAID 348259529 · Public domain — archive explicitly permits free reuse
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 12/5/1945
- Điện riêng gửi Truman dùng hình ảnh bức màn sắt và đề nghị đạt thỏa thuận trước khi giảm mạnh lực lượng.
- 5/3/1946
- Churchill phát biểu The Sinews of Peace tại Fulton, với tư cách cá nhân.
- 8/3/1946
- Truman họp báo, nêu vai trò chủ nhà và không xác nhận chấp thuận toàn bộ nội dung.
- 3/1946
- Stalin phản ứng qua Pravda; Kennan phân tích phản ứng ấy trong điện ngày 14/3.
Điện tháng 5/1945 nói về sức mạnh sắp rút khỏi châu Âu
Ngày 12/5/1945, Churchill gửi Truman một điện mật bày tỏ lo lắng về tình hình châu Âu sau khi Đức đầu hàng. Ông nêu việc lực lượng Mỹ chuyển sang Thái Bình Dương, dự kiến quân Anh giảm và khả năng Liên Xô duy trì quân đội rất lớn. Mối lo không nằm trong một học thuyết trừu tượng: nó gắn với vị trí các đạo quân và tương quan lực lượng có thể thay đổi rất nhanh.
Ông cũng nhắc Ba Lan, Balkan, Vienna và cách thực hiện quyết định Yalta. Hình ảnh bức màn sắt đã xuất hiện trong điện này, trước bài nói công khai ở Fulton. Điều đó đủ bác cách kể rằng Churchill đột nhiên phát hiện chia cắt châu Âu vào tháng 3/1946. Tuy nhiên, một bản cảnh báo về tình thế cụ thể chưa phải dự báo đầy đủ về mọi cuộc khủng hoảng trong những thập niên sau.
Phần kết điện đề nghị đạt một sự hiểu biết với Nga thông qua gặp gỡ trực tiếp trước khi lực lượng phương Tây yếu đi. Vì vậy, không nên chỉ trích câu lo ngại rồi bỏ đề nghị thương lượng. Churchill muốn giữ đòn bẩy để tác động tới trật tự hậu chiến; văn bản không nói ông đã chấp nhận đối đầu vĩnh viễn là kết quả không thể thay đổi.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Fulton là một sân khấu chính trị được lựa chọn
Ngày 5/3/1946, Churchill phát biểu tại Westminster College ở Fulton, Missouri, với Truman hiện diện. Khi ấy ông không còn làm thủ tướng Anh. Ngay đầu bài, ông nói mình không có nhiệm vụ hay tư cách chính thức và phát biểu cho cá nhân. Giới hạn ấy quan trọng: uy tín quốc tế của một cựu thủ tướng không đồng nhất với quyền công bố chính sách của chính phủ đương nhiệm.
Allen Packwood, Giám đốc Churchill Archives Centre, phân tích lời mời có phần viết thêm của Truman như một cơ hội tạo diễn đàn toàn cầu. Churchill vừa có thời gian tiếp xúc tổng thống Mỹ, vừa đứng trước công chúng mà sự hiện diện của chủ nhà làm tăng chú ý. Đây là một quyết định vận động dư luận và quan hệ quyền lực, không chỉ là buổi diễn thuyết tình cờ ở một trường nhỏ.
Packwood còn đặt sự kiện vào mong muốn Churchill khôi phục vai trò sau thất cử và giữ gắn kết Anh–Mỹ khi sức mạnh hai nước không còn ngang nhau. Cách giải thích này mở rộng câu hỏi động cơ nhưng không làm nội dung cảnh báo trở nên vô giá trị. Một chính khách có thể đồng thời nhìn thấy rủi ro thực, bảo vệ vị thế đất nước và tìm lại ảnh hưởng của chính mình.
Điều ông đề xuất rộng hơn một ranh giới trên bản đồ
Tên bài nói là The Sinews of Peace, thường được nhớ bằng hình ảnh Bức màn sắt. Churchill dành phần đáng kể cho Liên Hợp Quốc, bảo vệ các gia đình khỏi chiến tranh và chuyên chế, rồi chuyển tới quan hệ đặc biệt giữa Mỹ với Anh cùng Khối thịnh vượng chung và đế quốc. Nếu chỉ đọc đoạn về các thủ đô Đông Âu, người đọc sẽ bỏ mất thiết kế chính sách ông muốn bảo vệ.
Thiết kế ấy bao gồm liên hệ giữa giới tham mưu, trao đổi nhân sự và sử dụng chung các căn cứ. Ông cũng muốn tổ chức thế giới có năng lực thực thi, nhưng phản đối giao ngay tri thức nguyên tử cho một cơ chế quốc tế còn non trẻ. Trong lập luận của Churchill, một cấu trúc hòa bình cần sức mạnh có thể sử dụng, chứ không thể chỉ dựa vào những lời cam kết.
Đó là đề xuất của ông, không phải chân lý không cần phản biện. Liên kết quân sự của một nhóm quốc gia có thể được bên trong xem là bảo đảm an ninh và bên ngoài nhìn như sự đe dọa. Mặt khác, nêu cách đối thủ có thể tiếp nhận không buộc ta coi mọi chính sách của các bên có trách nhiệm ngang nhau. Mỗi hành động vẫn phải được đánh giá bằng mục tiêu, phương tiện và hệ quả riêng.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Một cảnh báo đang phản ứng với sự kiện, không đứng ngoài lịch sử
Theo phân tích của Packwood về các bản nháp lưu tại Churchill Archive, lời nói được chỉnh trong quá trình chuẩn bị, có những đoạn ban đầu ghi nhận mức độ đóng góp Liên Xô rồi bị bỏ. Chi tiết này cho thấy một bài diễn văn có quá trình lựa chọn thông điệp. Bài viết ở đây dựa vào nghiên cứu của Packwood, không giả định đã kiểm từng bản quét của toàn bộ hồ sơ.
Sự biến đổi lời văn cũng nhắc rằng Churchill đang phản ứng với diễn biến đương thời, gồm những căng thẳng ngoài Trung Âu. Fulton không phải bản tiên tri được viết từ trước chiến tranh rồi tình cờ ứng nghiệm. Nó là một can thiệp vào cuộc tranh luận đang diễn ra về việc duy trì hợp tác với Moskva hay tăng mức độ cảnh giác và tổ chức sức mạnh phương Tây.
Vì thế, cần phân biệt sự chính xác của chẩn đoán với tác dụng của phương thuốc. Nhìn ra quá trình tăng kiểm soát chính trị ở Đông Âu không tự chứng minh mọi hình thức liên kết ông đề nghị đều tối ưu. Ngược lại, việc đề xuất của ông gây phản ứng không đủ bác bỏ những vấn đề thực mà ông chỉ ra. Hai câu hỏi phải được kiểm tra bằng những chuỗi bằng chứng khác nhau.
Truman ngồi cạnh không có nghĩa một liên minh đã được ký
Tại họp báo ngày 8/3, Truman được hỏi liệu sự có mặt của ông ở Fulton có nghĩa tán thành nguyên tắc của Churchill hay không. Ông trình bày vai trò chủ nhà, viện tới quyền tự do phát biểu và từ chối bình luận về nội dung. Khi bị hỏi trực tiếp về liên minh Anh–Mỹ, ông tiếp tục không đưa ra một sự chấp thuận chính sách rõ ràng.
Truman cũng nói mình không biết trước nội dung bài. Library of Congress lưu ý có chứng cứ cho thấy ông có thể đã được xem bản in trên chuyến tàu. Cần giữ sự khác biệt giữa lời công khai và đánh giá sử liệu này. Điều có thể kết luận chắc hơn là ông không công bố tại họp báo rằng Mỹ đã nhận toàn bộ đề xuất của Churchill làm chính sách chính thức.
Bức ảnh hai người trên sân khấu có sức gợi mạnh, nhưng không thể thay văn bản quyết định. Một bài nói nổi tiếng có thể tạo ngôn ngữ chung, tăng sức ép và làm một hướng đi dễ được thảo luận hơn. Nó chưa tự xây quân đội, phân bổ ngân sách hoặc thành lập một tổ chức đồng minh. Từ Fulton tới các cơ chế đối đầu về sau còn nhiều lựa chọn của nhiều chính phủ.
Stalin biến diễn văn thành một cuộc tranh luận về sự đe dọa
Trong cuộc phỏng vấn Pravda tháng 3/1946, Stalin công kích bài nói và cho rằng Churchill đang gieo chia rẽ giữa các nước đồng minh. Ông mô tả liên kết của các dân tộc nói tiếng Anh như một tham vọng áp đặt quyền lực. Đây là một phản ứng chính trị công khai cần phân tích, không phải lời giải thích trung lập về mọi mục tiêu thật của Churchill.
Điện Kennan gửi Washington ngày 14/3 đưa ra một cách đọc khác: ông cho rằng Moskva đang khai thác diễn văn để chuẩn bị dư luận Liên Xô trước căng thẳng liên quan Iran. Kennan nhìn phản ứng ấy như hoạt động tuyên truyền có tính toán. Đó là đánh giá của nhà ngoại giao Mỹ; nó không cho phép người nghiên cứu khẳng định đã biết chắc toàn bộ động cơ riêng của Stalin.
Hai nguồn làm rõ một cơ chế đáng chú ý: cùng một thông điệp có thể được gửi như lời cảnh báo phòng thủ rồi được đối thủ sử dụng làm chứng cứ cho ý đồ tấn công. Những diễn giải ấy ảnh hưởng môi trường quyết định, dù chúng không có giá trị sự thật ngang nhau. Diễn văn vì thế vừa phản ánh mất lòng tin vừa trở thành một phần trong quá trình làm mất lòng tin sâu thêm.
Dự liệu nguy cơ khác với muốn chiến tranh xảy ra
Churchill nói ở Fulton rằng ông không cho một cuộc chiến tranh mới là tất yếu và vẫn đề nghị đạt sự hiểu biết với Nga dưới khuôn khổ Liên Hợp Quốc. Lập luận của ông là phải đạt thỏa thuận sớm khi còn đủ sức mạnh. Không nên bỏ những đoạn này để biến hình ảnh Bức màn sắt thành lời kêu gọi mở chiến tranh ngay lập tức.
Library of Congress cũng ghi việc ông về sau tìm cách thúc đẩy gặp gỡ với lãnh đạo Liên Xô trong nhiệm kỳ thủ tướng thứ hai. Điều đó phù hợp với một mạch suy nghĩ kết hợp răn đe và thương lượng, dù mỗi giai đoạn có hoàn cảnh riêng. Nó ngăn lối chia cuộc đời ông thành một phe hiếu chiến bất biến hoặc một người hòa giải bất biến.
Tuy nhiên, mong tránh chiến tranh không miễn kiểm tra cách theo đuổi mục tiêu. Răn đe có thể làm đối thủ dè chừng, cũng có thể bị hiểu như bao vây nếu thiếu tín hiệu rõ về thỏa thuận có thể chấp nhận. Câu hỏi sử học cần đặt vào những quyết định cụ thể, chứ không thể chỉ dùng lời tuyên bố hòa bình của bất kỳ bên nào làm sự bảo đảm về mọi hệ quả.
Nhận định có giá trị khi chỉ rõ điều đã thấy và điều chưa biết
Có cơ sở vững để nói Churchill thấy nguy cơ Liên Xô chi phối một phần châu Âu và lo sự suy giảm sức ép phương Tây từ năm 1945. Có cơ sở để nói ông muốn công chúng Mỹ gắn an ninh của mình với châu Âu. Những kết luận ấy dựa vào điện, bài nói và hành động vận động có thể kiểm tra; không cần nâng chúng thành năng lực nhìn xuyên tương lai.
Không thể từ đó suy rằng ông biết trước hình thức, thời hạn, mọi cuộc chiến tranh ủy nhiệm hoặc kết cục của Chiến tranh Lạnh. Tương lai còn được tạo bởi phản ứng Liên Xô, quyết định Mỹ, các xã hội châu Âu và nhiều khủng hoảng chưa diễn ra. Một dự báo nêu đúng nguy cơ lớn vẫn có thể sai về thời điểm hoặc hiệu quả của một phương án ứng phó.
Churchill tại Fulton nên được đọc như người cảnh báo và người hành động trong cùng một thời điểm. Ông giúp đặt tên cho một rạn nứt, tìm thêm sức mạnh để hạn chế nó và đồng thời tham gia cuộc đấu tranh định nghĩa ai đe dọa ai. Chính sự kết hợp giữa nhận thức và can dự làm câu chuyện có giá trị hơn hình tượng một nhà tiên tri đứng ngoài những lựa chọn của lịch sử.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Churchill gửi Truman, ngày 12/5/1945, FRUS Potsdam I, văn kiện 6 — Office of the Historian, US Department of State
- The Sinews of Peace, diễn văn ngày 5/3/1946 — America’s National Churchill Museum
- Allen Packwood, Churchill and the Iron Curtain — Churchill Archive, Bloomsbury; Churchill Archives Centre
- Cold War and Long Sunset, Churchill and the Great Republic — Library of Congress
- The President’s News Conference, ngày 8/3/1946 — Harry S. Truman Library & Museum
- Stalin trả lời Pravda về diễn văn Fulton, tháng 3/1946, bản tái bản Soviet News 1947 — Marxists Internet Archive, tư liệu gốc tái bản
- Kennan gửi Ngoại trưởng Mỹ, ngày 14/3/1946, FRUS 1946, tập VI, văn kiện 483 — Office of the Historian, US Department of State