BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 181

Churchill đối mặt nguy cơ xâm lược Anh năm 1940 như thế nào?

Churchill đối phó nguy cơ Đức xâm lược Anh năm 1940 bằng nhiều lớp phòng thủ: giành điều kiện trên không, duy trì sức mạnh trên biển, tái tổ chức lực lượng mặt đất và chuẩn bị dân chúng. Ông không thể chỉ dựa vào một diễn văn hay một tuyến công sự. Sau Dunkirk, lục quân Anh mất nhiều trang bị nhưng hải quân và không quân vẫn còn khả năng chiến đấu; Đức cũng chưa có một phương án đổ bộ chắc chắn thành công. Bài toán của thủ tướng là chuẩn bị nghiêm túc cho tình huống nguy hiểm mà vẫn giữ nguồn lực cho một cuộc chiến vượt ra ngoài quần đảo Anh.

Churchill xem súng tiểu liên trong chuyến thăm phòng thủ bờ biển gần Hartlepool ngày 31 tháng 7 năm 1940.

Churchill xem một khẩu Tommy gun trong chuyến thăm các vị trí phòng thủ ven biển gần Hartlepool, ngày 31/7/1940. Đây là chuyến thị sát, không phải ảnh chống một cuộc đổ bộ Đức đã diễn ra.

Tác giả/cơ quan: William George Horton, War Office official photographer. William George Horton / War Office / Imperial War Museums, H 2646A / Wikimedia Commons. Public domain. Giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, H 2646A; Wikimedia Commons · Public domain — Crown copyright expired (PD-UKGov); faithful scan

Những mốc cần đặt cạnh nhau

14/5/1940
Lời kêu gọi thành lập Local Defence Volunteers huy động người dân hỗ trợ phòng thủ.
18/6/1940
Tờ hướng dẫn If the Invader Comes phổ biến chỉ dẫn cho dân thường.
16/7/1940
Chỉ thị số 16 của Hitler yêu cầu chuẩn bị đổ bộ với các điều kiện quân sự cần thiết.
22/8/1940
Một đoàn vận tải tăng viện bằng trang bị cho Trung Đông rời Anh giữa giai đoạn phòng thủ.
17/9/1940
Hitler hoãn Sea Lion cho đến khi có lệnh mới.
2/10/1940
Phần lớn công tác chuẩn bị đổ bộ của Đức được tháo dỡ theo tổng thuật New Zealand History.

Sau Dunkirk: nguy hiểm thật, nhưng không phải mọi lực lượng đều tan rã

Cuộc di tản Dunkirk cứu được một lực lượng lớn nhưng để lại nhiều vũ khí và phương tiện tại châu Âu. Những người trở về không thể lập tức biến thành các đơn vị được trang bị đầy đủ để chặn một cuộc đổ bộ. Sự suy yếu trên bộ tạo áp lực rất lớn lên chính phủ mới. Tuy nhiên, từ tình trạng thiếu trang bị của lục quân suy ra toàn bộ nước Anh không còn phương tiện phòng thủ là đánh đồng những thành phần khác nhau của sức mạnh quân sự.

Hải quân Hoàng gia vẫn là một trở ngại lớn đối với mọi kế hoạch vượt eo biển. RAF cũng chưa bị tiêu diệt. Phân tích của Gary Sheffield tại RUSI nhấn mạnh rằng kết quả phòng thủ không thể chỉ kể như câu chuyện của một binh chủng: máy bay bảo vệ điều kiện hoạt động của tàu chiến, tàu chiến đe dọa tuyến vận chuyển của quân đổ bộ, còn lực lượng trên bộ phải có khả năng giữ tình hình đủ lâu để các ưu thế ấy phát huy tác dụng.

Nước Anh cũng không chiến đấu chỉ bằng nhân lực sinh ra trên quần đảo. Các lực lượng từ khối Thịnh vượng chung tham gia quá trình củng cố phòng thủ; bộ phận quân New Zealand đến Anh tháng 6 năm 1940 là một ví dụ. Việc ghi nhận sự góp sức này không làm giảm vai trò quyết định của chính phủ Anh. Nó giúp tránh hình ảnh một quốc gia hoàn toàn tách biệt với mạng lưới quân sự và nguồn lực rộng hơn mà Churchill phải duy trì.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Kế hoạch Sea Lion là một nhiệm vụ có điều kiện

Chỉ thị số 16 của Hitler ngày 16 tháng 7 năm 1940 yêu cầu chuẩn bị một cuộc đổ bộ và thực hiện nếu cần thiết. Điều kiện quan trọng là Không quân Hoàng gia phải bị vô hiệu hóa đủ để không còn gây trở ngại quyết định. Cách diễn đạt này cho thấy phía Đức nhận thức cuộc vượt biển không thể chỉ dựa vào thắng lợi trên bộ tại Pháp. Chiến dịch đòi hỏi những điều kiện mà quân đội Đức còn phải tạo ra.

Hải quân Đức có lý do đặc biệt để lo ngại. Đưa quân lên bờ mới là bước đầu; lực lượng ấy còn cần tiếp tế, đạn dược và tăng viện qua mặt biển dễ bị đánh phá. Việc tập trung sà lan và phương tiện vận chuyển chứng minh công tác chuẩn bị có thật, nhưng không chứng minh hệ thống vận tải đã có khả năng chịu đựng một cuộc đối đầu kéo dài với hải quân và không quân Anh. Ý định tác chiến phải được phân biệt với năng lực thực hiện.

Từ phía Anh, sự bất định ấy không phải lý do để bỏ qua nguy cơ. Một chính phủ không thể đặt toàn bộ an toàn quốc gia vào giả định đối phương sẽ không dám thử. Nhưng chuẩn bị trước một khả năng khác với biết chắc nó sẽ xảy ra. Khi đánh giá Churchill, cần giữ cả hai mặt: ông phải coi đổ bộ là tình huống nghiêm trọng, trong khi cơ quan chỉ huy vẫn phải tính đến những hạn chế thật sự của phương án Đức.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Không quân và hải quân bảo vệ nhau trong cùng một bài toán

Nếu hạm đội Anh lao vào eo biển trong điều kiện Đức làm chủ hoàn toàn bầu trời, nó có thể chịu tổn thất nặng. Tổn thất ấy còn ảnh hưởng đến bảo vệ vận tải Đại Tây Dương và hoạt động tại Địa Trung Hải. Vì vậy, vai trò của RAF không chỉ là tự mình ngăn từng tàu vận tải. Giữ được sức chiến đấu trên không còn giúp hải quân có khả năng can thiệp mà không phải chấp nhận mức rủi ro vượt quá khả năng duy trì chiến tranh.

Ngược lại, việc Đức không vô hiệu hóa được hải quân Anh khiến một thắng lợi trên không, ngay cả nếu đạt được, chưa tự động bảo đảm đổ bộ thành công. Các lực lượng cần phối hợp theo không gian và thời gian, không thể cộng số máy bay với số sà lan rồi suy ra kết quả. Chính vì vậy, tranh luận hỏi riêng RAF hay hải quân đã cứu nước Anh thường tạo một lựa chọn giả: giá trị của mỗi bên phụ thuộc vào sự tồn tại và hoạt động của bên kia.

Lực lượng mặt đất góp phần vào vòng liên kết ấy bằng cách chống giữ đầu cầu, bảo vệ các vị trí quan trọng và tạo thời gian cho hải quân cắt tuyến tiếp tế. Đây là cách giải thích chiến lược, không phải bằng chứng cho một kết quả phản thực tế chắc chắn nếu quân Đức thực sự lên bờ. Không có một chiến dịch đổ bộ quy mô đó diễn ra để kiểm nghiệm đầy đủ; các mô phỏng và đánh giá sau chiến tranh vẫn phải được nhận diện là phân tích giả định.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Home Guard: tổ chức sức dân thay vì chỉ kêu gọi lòng dũng cảm

Lời kêu gọi thành lập Local Defence Volunteers được đưa ra ngày 14 tháng 5 năm 1940, trước khi lực lượng này mang tên Home Guard. Không nên biến nó thành sáng kiến chỉ có một mình Churchill thực hiện hoặc mô tả những người tham gia như một đội quân hài hước thiếu tác dụng. Nhiều người quá tuổi nhập ngũ thông thường, quá trẻ hoặc đang làm nghề thiết yếu có thể đóng góp hiểu biết địa phương và thời gian ngoài công việc chính.

Bảo tàng Lục quân Quốc gia Anh ghi nhận tình trạng thiếu vũ khí, đồng phục và trang bị ban đầu. Hạn chế ấy quan trọng vì nó cho thấy động viên tinh thần chưa tạo ngay năng lực chiến đấu. Quá trình trang bị và huấn luyện phải diễn ra song song với việc phân công nhiệm vụ. Việc đứng gác, quan sát, bảo vệ cơ sở, kiểm soát đường đi và hỗ trợ các đơn vị chính quy có ý nghĩa khác với nhiệm vụ một đội quân chủ lực đánh bại lực lượng thiết giáp.

Giá trị phòng thủ nằm ở sự kết nối giữa người biết địa hình và hệ thống chỉ huy. Một người can đảm nhưng hành động tách rời có thể gây nhầm lẫn hoặc cản trở quân chính quy. Ngược lại, quan sát có tổ chức, báo động đúng lúc và bảo vệ các điểm quan trọng giúp lực lượng chuyên nghiệp tập trung vào nơi cần thiết. Đó là lý do cần đánh giá Home Guard bằng nhiệm vụ cụ thể và khả năng phát triển, thay vì chỉ bằng ảnh vũ khí thô sơ lúc ban đầu.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Dân thường nên ở lại hay tham gia chống trả?

Nguy cơ xâm lược đặt ra bài toán khác với sơ tán khi không kích. Nếu quá nhiều người cùng đổ ra đường, họ có thể chặn tuyến cơ động của quân đội, làm gián đoạn tiếp tế và tạo hỗn loạn. Kinh nghiệm dòng người tị nạn tại Pháp có ảnh hưởng rõ đến cách nhà chức trách Anh chuẩn bị. Tờ hướng dẫn If the Invader Comes, phát hành tháng 6 năm 1940, vì thế nhấn mạnh việc ở lại và làm theo chỉ dẫn thay vì tự ý di chuyển.

Nghiên cứu của Henry Irving về hồ sơ chính phủ cho thấy đây là một sự thỏa hiệp giữa các cơ quan. Quân đội cần khoảng trống tác chiến; nhà chức trách an ninh lo trật tự và hậu quả của việc dân thường tham gia chiến đấu không có tổ chức; Bộ Thông tin muốn công chúng chủ động và có tinh thần chống trả. Một thông điệp tưởng như đơn giản về hành vi cá nhân thực ra là sản phẩm của những ưu tiên có thể xung đột với nhau.

Chiến dịch Stay Where You Are cuối tháng 7 tiếp tục điều chỉnh cách diễn đạt, cho phép tinh thần bảo vệ gia đình mà không khuyến khích mọi người tự rời nhà đi tìm đối phương. Phản hồi công chúng không hoàn toàn đồng nhất. Không nên từ một vài ý kiến trong hồ sơ suy ra toàn dân Anh đều hiểu và tuân theo tức khắc. Điều có thể thấy là chính phủ phải giải thích những hành động rất cụ thể, thay vì chỉ lặp lại yêu cầu giữ vững tinh thần.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Gửi trang bị sang Trung Đông giữa lúc chuẩn bị giữ nước

Một quyết định đáng chú ý là việc tăng viện cho Trung Đông trong tháng 8 năm 1940. Sheffield dẫn đề xuất của Tổng tham mưu trưởng John Dill và sự chấp thuận của Churchill; đoàn vận tải mang trang bị khởi hành ngày 22 tháng 8. Đây không phải hành động của một chính phủ chỉ còn nghĩ đến bờ biển phía nam nước Anh. London vẫn xem chiến trường Địa Trung Hải và Ai Cập là phần thiết yếu của khả năng tiếp tục cuộc chiến.

Quyết định ấy có thể được hiểu là sự tin tưởng có điều kiện vào các lớp phòng thủ trên không và trên biển, nhưng không chứng minh Churchill biết chắc cuộc xâm lược không bao giờ xảy ra. Thủ tướng phải phân bổ nguồn lực giữa nhiều nguy cơ, và giữ mọi vũ khí ở Anh cũng có chi phí: để mất vị thế ở một chiến trường khác có thể tạo áp lực lâu dài lên giao thông, liên lạc và hệ thống chiến lược của đế quốc.

Ngược lại, không nên dùng kết quả Anh không bị đổ bộ để tuyên bố mọi rủi ro khi gửi trang bị đi đều hợp lý. Đó là cách đánh giá bằng kết quả đã biết trước. Câu hỏi thích hợp hơn là quyết định dựa trên những lớp bảo vệ nào, nhu cầu chiến trường nhận tăng viện cấp bách đến đâu và liệu phương án thay thế có làm suy yếu khả năng chiến đấu tổng thể. Hồ sơ cho thấy một sự lựa chọn có đánh đổi, chứ không phải bằng chứng về sự toàn tri của người lãnh đạo.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Tháng 9: thắng lợi phòng thủ không có nghĩa nguy hiểm biến mất ngay

Ngày 17 tháng 9 năm 1940, Hitler hoãn Sea Lion cho đến khi có lệnh mới. Theo tổng thuật của New Zealand History, đầu tháng 10 phần lớn công tác chuẩn bị được tháo dỡ và trinh sát Anh quan sát thấy sự phân tán phương tiện. Cần dùng từ hoãn theo đúng quyết định lúc ấy, thay vì gộp mọi bước thành một lệnh hủy hoàn toàn trong một ngày. Kế hoạch quân sự và mức độ nguy hiểm có thể suy giảm qua nhiều giai đoạn.

Cũng ngày 17 tháng 9, Churchill vẫn nói công khai tại Hạ viện về nguy cơ và việc đánh phá các phương tiện tập trung phía đối phương. Không nên dùng diễn văn ấy để tái dựng đầy đủ kiến thức bí mật của chính phủ hoặc cho rằng ông biết ngay toàn bộ quyết định của Hitler. Lời nói trước công chúng còn phục vụ nhu cầu cảnh giác. Nó là nguồn về thông điệp chính trị ở thời điểm đó, không phải cửa sổ hoàn chỉnh vào mọi đánh giá tình báo.

Việc cuộc đổ bộ không diễn ra cũng không chấm dứt chiến tranh trên lãnh thổ Anh. Không kích và những nhiệm vụ phòng thủ khác tiếp tục đòi hỏi người, trang bị và sự chịu đựng. Thắng lợi năm 1940 nằm ở chỗ nước Anh không bị buộc phải đầu hàng hoặc bị chiếm đóng, giữ được căn cứ để tiếp tục chiến đấu. Điều ấy khác với tuyên bố nước Anh đã giành được thắng lợi cuối cùng hoặc không còn chịu nguy cơ quân sự nghiêm trọng nào.

Đối chiếu tư liệu: [6] [7]

Thước đo lãnh đạo là khả năng phối hợp và chấp nhận đánh đổi

Hình ảnh Churchill cầm súng trong một chuyến thăm đơn vị có thể truyền tải quyết tâm, nhưng không nên được dùng như bằng chứng về một trận đổ bộ đang diễn ra. Năng lực phòng thủ nằm chủ yếu ở những việc ít kịch tính hơn: tái trang bị, huấn luyện, phối hợp quân chủng, chỉ dẫn dân thường và duy trì hậu cần. Một biểu tượng có thể hỗ trợ các công việc ấy về mặt tinh thần, song không thay thế chúng.

Cũng không thể tách kết quả khỏi những người khác: chỉ huy quân sự đánh giá nguy cơ, công nhân sản xuất trang bị, thủy thủ bảo vệ đường biển, phi công và nhân viên mặt đất duy trì hoạt động, dân thường tiếp nhận hướng dẫn trong điều kiện bất định. Churchill chịu trách nhiệm định hướng và lựa chọn ở cấp chính trị. Ghi nhận trách nhiệm ấy không đòi hỏi thu nhỏ mọi cơ quan và con người khác thành công cụ thụ động của riêng ông.

Cách đối phó nguy cơ xâm lược năm 1940 cho thấy một nguyên tắc chiến lược: phải chuẩn bị cho tình huống nguy hiểm mà không để một nguy cơ hút cạn mọi nguồn lực. Anh đã duy trì các lớp phòng thủ và tiếp tục hoạt động trên những mặt trận khác. Sự thành công ấy có thể được giải thích bằng năng lực phối hợp cùng hạn chế của kế hoạch Đức, đồng thời vẫn thừa nhận mức rủi ro và những điều người ra quyết định lúc đó chưa thể biết chắc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Battle of Britain: invasion threat — Manatū Taonga, Ministry for Culture and Heritage, New Zealand
  2. Battle of Britain history: German Directive No. 16 and invasion preparations — Royal Canadian Air Force, Government of Canada
  3. The Home Front, 1940 — National Army Museum
  4. Invasion publicity during the Second World War, Henry Irving — UK Government History Blog
  5. The Battle of Britain: a land perspective, Gary Sheffield — Royal United Services Institute
  6. War Situation, 17 September 1940 — UK Parliament, Historic Hansard
  7. Battle of Britain: September–October — Manatū Taonga, Ministry for Culture and Heritage, New Zealand