STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 121
Stalin củng cố quyền lực sau Lenin bằng những liên minh nào?
Stalin củng cố quyền lực bằng nhiều liên minh nối tiếp: cùng Zinoviev và Kamenev chống Trotsky; dựa vào Bukharin, Rykov và Tomsky để đánh bại phe Đối lập Thống nhất; rồi loại bỏ chính những đồng minh bên hữu khi chuyển sang công nghiệp hóa gấp và tập thể hóa. Chức Tổng bí thư đem lại lợi thế về thông tin và tổ chức, nhưng không khiến chiến thắng tự động xảy ra. Mỗi bước cần một đa số khác nhau và một cách giải thích mới về đường lối của đảng.

Lenin và Stalin tại Gorki gần Moskva, tháng 9/1922; ảnh Maria Ilyinichna Ulyanova theo mô tả lưu trữ. Ảnh chụp trước khi Lenin qua đời, không phải cuộc họp liên minh ba người sau năm 1924.
Maria Ilyinichna Ulyanova / Russian State Archive of Social and Political History / Wikimedia Commons Ảnh được thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Russian State Archive of Social and Political History / Wikimedia Commons · Public domain — PD-Russia-expired
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1922–1923
- Lenin lâm bệnh; các ghi chép cuối đời phê bình nhiều lãnh đạo và đề nghị xem xét thay Tổng bí thư.
- 1924
- Liên minh Stalin–Zinoviev–Kamenev giúp vô hiệu hóa đề nghị thay Stalin.
- 1925–1927
- Liên minh ba người tan rã; Stalin dựa vào Bukharin và đồng minh chống phe Đối lập Thống nhất.
- 1928–1929
- Chuyển hướng kinh tế làm tan liên minh với nhóm Bukharin; quyền lực Stalin tăng rõ rệt.
Lenin để lại uy tín, không để lại một người kế vị được bảo đảm
Cuộc tranh giành bắt đầu khi Lenin còn sống nhưng sức khỏe đã suy sụp. Chức Tổng bí thư mà Stalin nhận năm 1922 về sau trở nên đặc biệt quan trọng; ở thời điểm đó, nó chưa đồng nghĩa quyền lực tối cao. Những nhân vật như Trotsky có thành tích cách mạng và vị trí công khai nổi bật. Zinoviev và Kamenev cũng có thâm niên, mạng lưới và tiếng nói riêng. Stalin phải hoạt động trong một tập thể lãnh đạo có thể ngăn cản ông, chứ chưa đứng trên tất cả ngay sau tang lễ Lenin.
Trong những ghi chép cuối năm 1922 và phần bổ sung ngày 4/1/1923, Lenin lo quan hệ giữa Stalin và Trotsky có thể gây chia rẽ. Ông phê bình nhiều đồng sự, đồng thời đề nghị cân nhắc thay Stalin ở chức Tổng bí thư. Đây là lời cảnh báo chính trị có thật, không phải văn bản chỉ định Trotsky kế vị. Lenin đặt vấn đề kiểm soát quyền lực tập trung và sự ổn định của Trung ương. Vì không có cơ chế chuyển giao dựa trên lựa chọn cạnh tranh của cử tri, việc xử lý lời cảnh báo lại phụ thuộc chính những người đang tranh giành ảnh hưởng.
Liên minh ba người: chặn Trotsky trước khi phân chia quyền lực
Stalin, Zinoviev và Kamenev có thể khác nhau về tham vọng nhưng cùng thấy Trotsky là đối thủ đáng ngại trước mắt. Trotsky gắn với chiến thắng của Hồng quân trong Nội chiến, có sức thuyết phục và khả năng tranh luận. Với các thành viên khác của tập thể lãnh đạo, những ưu thế ấy cũng tạo lo ngại ông sẽ lấn át họ. Hợp tác chống một đối thủ nổi bật giúp ba người tạm gác câu hỏi khó hơn: sau khi đối thủ suy yếu, ai sẽ có quyền quyết định cuối cùng?
Theo nghiên cứu của Lewis Siegelbaum trong dự án Seventeen Moments, khi các ghi chép của Lenin được đưa ra Trung ương tháng 5/1924, liên minh ba người đã đủ sức gạt vấn đề thay Tổng bí thư sang bên tại Đại hội XIII. Không nên hiểu điều ấy là họ đã nhất trí trao quyền độc tài cho Stalin. Quyết định bảo vệ một đồng minh hữu ích hôm nay có thể tạo ra đối thủ mạnh hơn ngày mai. Hệ quả tổ chức vượt quá điều một thành viên liên minh mong muốn, dù việc thỏa hiệp vẫn là lựa chọn có chủ ý của họ.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Tranh luận về Lenin trở thành cuộc đấu về tính chính thống
Khi không ai có uy tín tương đương người sáng lập, mỗi bên cần chứng minh mình đại diện đúng di sản Lenin. Trotsky chịu bất lợi vì lịch sử bất đồng trước năm 1917 và việc gia nhập Bolshevik muộn hơn nhiều đối thủ. Ông phản công trong Những bài học Tháng Mười năm 1924, nhắc lại việc Zinoviev và Kamenev từng phản đối chủ trương khởi nghĩa. Tranh luận quá khứ vì thế trực tiếp tác động đến vị thế hiện tại: ai từng phán đoán sai có thể bị coi là không xứng đáng lãnh đạo tương lai.
Điểm chiến lược không chỉ nằm ở lời công kích. Một cá nhân có thể nói hùng hồn nhưng vẫn thua nếu những người quyết định chương trình họp, đại biểu và nghị quyết cùng đứng phía bên kia. Ngược lại, một liên minh muốn bền phải cung cấp ngôn ngữ chung cho người ủng hộ. Lòng trung thành với Lenin và việc bảo vệ thống nhất đảng phục vụ nhu cầu đó. Phân tích cơ chế này không có nghĩa coi mọi tranh luận lý luận là giả vờ: các bên thật sự bất đồng, nhưng tranh luận đồng thời quyết định ai được quyền xác định đường lối.
Từ đồng minh chống Trotsky thành đối thủ của Stalin
Trotsky mất chức lãnh đạo quân sự quan trọng đầu năm 1925, nhưng việc đối thủ chung suy yếu làm liên minh ba người mất một lý do tồn tại. Đến cuối năm, Zinoviev và Kamenev công khai phê bình tham vọng của Stalin. Họ không còn chỉ hỏi làm thế nào ngăn Trotsky, mà phải đối diện ảnh hưởng đang tăng của người họ từng giúp bảo vệ. Đây là rủi ro điển hình của một liên minh phủ định: nó dễ thống nhất về người cần chống hơn về trật tự sẽ được xây dựng sau chiến thắng.
Năm 1926, Zinoviev và Kamenev hợp tác với chính Trotsky trong phe Đối lập Thống nhất. Sự đảo chiều cho thấy các liên minh không phải những khối cố định. Tuy nhiên, nó cũng để lộ điểm yếu: những lời công kích cũ khiến việc xây dựng niềm tin mới khó hơn, còn bộ máy lãnh đạo có thể mô tả sự kết hợp ấy như hoạt động bè phái. Không thể kết luận họ chắc chắn thất bại ngay từ lúc liên kết, nhưng họ phải gây dựng lại một liên minh sau khi lợi thế tổ chức đã chuyển đáng kể về phía Stalin.
Bukharin, Rykov và Tomsky đem lại một đa số mới
Stalin chuyển sang hợp tác với Bukharin, Rykov và Tomsky, những người bảo vệ các yếu tố quan trọng của Chính sách Kinh tế Mới, thường viết tắt NEP. Câu hỏi trung tâm là làm sao phục hồi và công nghiệp hóa một đất nước chủ yếu là nông nghiệp: tiếp tục sử dụng trao đổi thị trường trong những giới hạn nhất định, hay tăng mạnh sức ép để chuyển nguồn lực từ nông thôn sang công nghiệp? Chính sách kinh tế không chỉ liên quan sản lượng. Nó quyết định mức cưỡng chế nhà nước áp dụng và quan hệ giữa chính quyền với nông dân.
Liên minh mới giúp Stalin đối đầu phe Đối lập Thống nhất từ vị trí bảo vệ đường lối hiện hành. Những người chống ông có thể đòi tăng tốc công nghiệp hóa, nhưng Stalin và đồng minh giữ lợi thế xác định đâu là ý kiến được chấp nhận trong tổ chức. Trotsky bị khai trừ năm 1927 và bị trục xuất khỏi Liên Xô năm 1929. Cần phân biệt các bước mất chức, khai trừ, lưu đày và giết hại: đó là những hành động khác nhau, không thể gom tất cả vào một thời điểm hoặc đọc cuộc đấu thập niên 1920 như bản sao hoàn chỉnh của khủng bố cuối thập niên 1930.
Vì sao đồng minh bên hữu cũng bị gạt bỏ?
Khi Stalin chuyển sang công nghiệp hóa gấp và tập thể hóa, nền tảng chính sách của liên minh với Bukharin bị phá vỡ. Điều từng giúp kết hợp họ nay trở thành đường phân chia. Bukharin, Rykov và Tomsky phản đối hướng đi mới theo những mức độ và cách thức riêng. Stalin có thể trình bày sự phản đối ấy như lệch khỏi yêu cầu xây dựng chủ nghĩa xã hội, thay vì thừa nhận rằng chính đường lối được bảo vệ trước đó đã đổi khác. Khả năng xác định tên gọi cho bất đồng trở thành một phần của quyền lực.
Bài phát biểu của Stalin về khuynh hướng hữu năm 1929 là nguồn sơ cấp quan trọng cho cách ông buộc tội nhóm Bukharin. Nó cho thấy những vấn đề được đưa vào cuộc đấu, từ nhịp độ công nghiệp hóa đến chính sách nông thôn và kỷ luật đảng. Nhưng một bản cáo buộc chính trị không tự chứng minh đối thủ thực sự muốn phá hoại chế độ. Đọc nó bên cạnh diễn biến loại bỏ đồng minh giúp nhận ra chiến thuật: biến tranh chấp phương án thành phán quyết về tư cách của người đề xuất phương án đó.
Bộ máy tạo lợi thế, nhưng không phải chiếc máy chiến thắng tự động
Chức Tổng bí thư đem lại cho Stalin khả năng tiếp cận hồ sơ, quan hệ nhân sự và hoạt động tổ chức. Tuy nhiên, sử học đã thận trọng hơn với hình ảnh ông chỉ cần bổ nhiệm tất cả người của mình rồi thắng mọi cuộc bỏ phiếu. Giáo trình do Wiley công bố lưu ý những nghiên cứu đặt lại vấn đề về cách mô tả giản lược này. Lợi thế thông tin có thật vẫn cần được chuyển thành hợp tác, sự tuân thủ và quyết định cụ thể. Không phải mọi cán bộ ủng hộ Stalin đều chỉ là người thực hiện một kế hoạch bí mật giống nhau.
Có người ủng hộ vì cùng quan điểm, có người sợ chia rẽ, có người tin bộ máy trung ương đem lại ổn định hoặc cơ hội nghề nghiệp. Đây là các khả năng giải thích ở cấp tổ chức, không phải chẩn đoán động cơ của từng cá nhân không có hồ sơ. Một liên minh thắng khi nhiều lý do khác nhau cùng dẫn tới một hành động. Stalin không cần mọi người chia sẻ toàn bộ tham vọng của ông; ông cần họ đứng cùng phía ở những thời điểm đủ quan trọng, trong khi đối thủ không thể tập hợp một đa số thay thế.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Có thể hình thành liên minh chống Stalin sớm hơn không?
Về lý thuyết, các đối thủ có thể hợp tác trước khi lần lượt mất vị trí. Nhưng đó là giả thuyết phản thực tế đòi hỏi thay đổi nhiều điều kiện: họ phải giảm sự nghi kỵ lẫn nhau, thống nhất một chương trình kinh tế và chấp nhận giới hạn tham vọng riêng. Chỉ cộng tên Trotsky, Zinoviev, Kamenev và Bukharin trên giấy không tạo thành một tổ chức có thể hành động. Những bất đồng từng khiến họ lựa chọn Stalin làm đồng minh vẫn tồn tại khi người quan sát về sau muốn xóa chúng đi.
Chuỗi liên minh thập niên 1920 cho thấy quyền lực tập trung có thể phát triển qua những thỏa thuận từng bước, trước khi hình thức độc tài hoàn chỉnh xuất hiện. Người thắng sử dụng hợp tác để thay đổi tương quan, rồi tái định nghĩa điều kiện hợp tác. Người thua nhận ra mối nguy vào các thời điểm khác nhau và không còn giữ nguồn lực như trước. Bài học lịch sử ở đây là phải xem cả quan hệ cá nhân, tranh luận chính sách và quy tắc tổ chức; chỉ kể Stalin mưu mô hơn mọi người sẽ bỏ mất cơ chế khiến những mưu lược ấy có hiệu lực.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Lenin, Letter to the Congress, tháng 12/1922 và bổ sung 4/1/1923 — University of Oregon — bản văn và chú giải
- Lewis Siegelbaum, Lenin’s Succession — Seventeen Moments in Soviet History / University of Illinois
- Theodore R. Weeks, Across the Revolutionary Divide: Russia and the USSR, 1861–1945, chương Politics, tr. 41–43 — Wiley — trích đoạn sách học thuật
- Revelations from the Russian Archives: Stalin in Control — Library of Congress — triển lãm hồ sơ lưu trữ
- Stalin, The Right Deviation in the C.P.S.U.(B.), tháng 4/1929 — Marxists Internet Archive — văn bản chính trị đương thời