NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 117
Kế hoạch đảo chính Valkyrie được xây dựng ra sao?
Valkyrie được xây dựng bằng cách sửa một kế hoạch khẩn cấp hợp lệ của quân đội Đức thành phương án lật đổ chính chế độ mà nó vốn phải bảo vệ. Nhóm âm mưu dự định giết Hitler, dùng lực lượng dự bị chiếm các đầu mối quyền lực và phát lệnh nhân danh việc trấn áp một cuộc nổi loạn của giới lãnh đạo đảng. Điểm táo bạo nằm ở sự nối kết giữa ám sát, văn bản và quyền huy động quân; điểm yếu nằm ở việc cả ba phải hoạt động đồng thời khi thông tin về Hitler còn mâu thuẫn.

Stauffenberg (trái), Hitler và Keitel tại Wolfsschanze, ngày 15/7/1944, năm ngày trước vụ ám sát và đảo chính. Ảnh cho thấy khả năng tiếp cận Hitler của Stauffenberg; không phải ảnh chụp ngày 20/7.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả theo hồ sơ Bundesarchiv. Bundesarchiv, Bild 146-1984-079-02 / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không cắt hoặc tô màu. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-1984-079-02; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- Trước khi được sửa thành kế hoạch đảo chính
- Walküre là phương án quân đội đối phó bất ổn trong nước.
- Từ 1943
- Những sĩ quan âm mưu sửa phương án để phục vụ việc lật đổ chế độ.
- 20/7/1944, buổi trưa
- Stauffenberg đặt bom trong cuộc họp tại Wolfsschanze; Hitler sống sót.
- 20/7/1944, khoảng 16 giờ
- Olbricht và Mertz von Quirnheim khởi động Valkyrie tại Berlin.
- 20/7/1944, chiều và tối
- Các địa bàn nhận lệnh khác thời điểm, đồng thời gặp chỉ thị chống đảo chính.
- Đêm 20–21/7/1944
- Cuộc tiếp quản thất bại; Stauffenberg, Olbricht, Mertz và Haeften bị xử bắn.
Một kế hoạch bảo vệ chế độ trở thành chỗ dựa để lật đổ nó
Walküre, thường được viết thành Valkyrie trong tiếng Anh, ban đầu không phải mật danh của một quả bom. Đây là phương án quân đội chuẩn bị để ứng phó bất ổn trong nước, trong đó có khả năng nổi dậy của lao động cưỡng bức. Khi những tình huống ấy xảy ra, đơn vị thuộc lực lượng dự bị có thể được huy động để giữ trật tự. Một bộ máy đã thiết lập sẵn nhiệm vụ, cấp chỉ huy và kênh phát lệnh vì thế cung cấp điều mà một nhóm chống đối bí mật rất thiếu: khả năng đưa binh lính có vũ khí ra hành động.
Theo Deutsches Historisches Museum, từ năm 1943 Henning von Tresckow và Claus Schenk von Stauffenberg sửa kế hoạch ấy để phục vụ cuộc đảo chính. Friedrich Olbricht và bộ phận trong Tổng cục Lục quân giữ vai trò thiết yếu trong việc biến phương án thành mệnh lệnh có thể sử dụng. Không nên quy công trình tập thể này cho một người duy nhất. Người có ý tưởng ám sát, người chuẩn bị văn bản và người có quyền tiếp cận đơn vị không nhất thiết ở cùng một vị trí.
Sự chuyển đổi tạo ra một nghịch lý: họ muốn phá chế độ bằng cách khiến phần lớn người thi hành tưởng mình đang làm đúng nhiệm vụ của chế độ. Điều ấy giảm nhu cầu tuyển từng chỉ huy địa phương vào âm mưu từ trước, nhưng làm thành công phụ thuộc vào vẻ hợp lệ của lệnh. Nếu nguồn quyền lực đang bị tuyên bố là đã chết vẫn phát chỉ thị, người nhận phải lựa chọn giữa hai chuỗi thẩm quyền cạnh tranh. Kế hoạch giấy tờ chưa tự giải quyết được cuộc cạnh tranh ấy.
Vì sao lực lượng dự bị quan trọng hơn một nhóm sĩ quan có súng?
Ersatzheer, lực lượng phụ trách nhiều công việc huấn luyện, bổ sung và tổ chức quân đội trong nước, có bộ máy cùng đơn vị mà nhóm âm mưu muốn sử dụng. Những người chống Hitler không sở hữu một quân đội độc lập. Họ cần quyền tiếp cận nguồn lực đã tồn tại, từ nhân sự tới điện thoại và hệ thống quân khu. Bởi vậy, chức vụ hành chính trong quân đội có thể trở thành lợi thế chính trị lớn hơn sự nổi tiếng hoặc quân hàm đơn thuần.
Friedrich Fromm đứng ở vị trí tư lệnh lực lượng dự bị; Olbricht làm việc trong bộ máy dưới quyền ông. Nhóm âm mưu phải xử lý khoảng cách giữa việc có người trong cơ quan và việc thực sự được người đứng đầu ủng hộ. Fromm không trở thành một nền tảng đáng tin cho hành động ngày 20/7. Tình thế đó khiến họ phải dùng quyền hạn gắn với cơ quan trong khi chính người nắm chức vụ có thể phủ nhận lệnh. Đây là vấn đề thiết kế quyền lực, không chỉ một bất đồng cá nhân.
Phương án vì thế cần nhiều tầng phối hợp: đầu mối trung tâm phát lệnh, quân khu điều quân, đơn vị tại chỗ khống chế cơ quan và những nhân vật chuẩn bị tiếp nhận chính quyền. Một tiểu đoàn chiếm được tòa nhà chưa đủ thay đổi toàn quốc nếu các quân khu khác vẫn chờ Hitler. Ngược lại, một tuyên bố toàn quốc không có lực lượng thực thi cũng chỉ là văn bản. Valkyrie tìm cách nối hai mặt ấy, nhưng không có quyền mặc nhiên đối với tất cả người được gọi tên trong kế hoạch.
Bức điện ngày 20/7 cho thấy cách dựng tính chính danh khẩn cấp
Bức điện của nhóm âm mưu được German Historical Institute công bố mở đầu bằng thông báo Hitler đã chết, sau đó cáo buộc một nhóm lãnh đạo đảng lợi dụng tình thế để giành quyền. Đó là câu chuyện do phe đảo chính dựng lên nhằm biện minh cho hành động quân đội; không phải bằng chứng rằng một nhóm Quốc xã khác đã thực hiện vụ ám sát. Đọc văn bản mà không nhận diện thủ pháp này sẽ đảo ngược ý nghĩa của nguồn.
Điện lệnh đặt lực lượng vũ trang, cảnh sát, cơ quan nhà nước và tổ chức đảng trong phạm vi quyền hành pháp mà các chỉ huy quân sự được yêu cầu tiếp nhận. Nó còn nói tới giao thông công cộng và dịch vụ thiết yếu. Phạm vi rộng cho thấy người lập kế hoạch hiểu rằng quyền lực không chỉ nằm trong doanh trại: đường truyền, vận chuyển và cơ quan hành chính quyết định một lệnh có thể trở thành trật tự mới hay không.
Tuy nhiên, đây là mệnh lệnh yêu cầu một sự chuyển giao, không phải bản thống kê những gì phe đảo chính đã kiểm soát. Việc văn bản tuyên bố đặt một tổ chức dưới quyền quân đội không chứng minh tổ chức ấy đã chấp hành. Chữ ký nhân danh thống chế Erwin von Witzleben nhằm cung cấp uy tín chỉ huy cao cấp. Điều chưa được bảo đảm là người nhận có tin nguồn phát, tin Hitler đã chết và tin những đơn vị khác cũng sẽ làm theo hay không.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Khống chế SS và thông tin: hai nhiệm vụ phải đi cùng nhau
Nhóm âm mưu dự tính vô hiệu hóa những trung tâm cưỡng chế có thể chống cuộc tiếp quản. Điện lệnh nêu rõ việc trấn áp SD và đặt cả Waffen-SS dưới cơ cấu quân đội. Dự kiến ấy không thể được hiểu như khả năng giải tán ngay toàn bộ SS trên thực tế. Mỗi cơ quan có người chỉ huy, kênh liên lạc và sức mạnh riêng; một mệnh lệnh từ Berlin chỉ phát huy tác dụng nếu lực lượng tại chỗ đủ khả năng buộc họ tuân theo.
Điều này giải thích tầm quan trọng của thông tin. Khi cơ quan đối phương còn điện thoại và vô tuyến, họ có thể tổ chức phản ứng hoặc hỏi trực tiếp tổng hành dinh. Kế hoạch cần ngăn nguồn lệnh đối nghịch đồng thời đưa lời giải thích của mình tới đơn vị và dân chúng. Chiếm cơ sở phát thanh không chỉ phục vụ tuyên truyền sau thành công; nó là một phần của điều kiện tạo ra thành công.
Nhưng kiểm soát liên lạc cũng có một mâu thuẫn: phe đảo chính cần mạng lưới hoạt động để phát lệnh rộng khắp, đồng thời muốn chặn đối phương dùng mạng lưới ấy. Không thể chỉ nói cắt mọi đường dây là giải pháp. Phải biết cắt nơi nào, duy trì nơi nào và ai thực hiện việc chọn lọc đó. Ngày 20/7, tổng hành dinh của Hitler không bị cô lập đủ để ngăn các chỉ thị chống đảo chính; mạng thông tin vẫn tiếp tục tạo cơ hội cho phía chế độ.
Hai vai trò của Stauffenberg tạo ra một khoảng trống phối hợp
Ngày 20/7/1944, Stauffenberg mang bom vào cuộc họp tại Wolfsschanze ở Đông Phổ. Chức vụ tham mưu trưởng của tư lệnh lực lượng dự bị giúp ông có cơ hội tiếp cận Hitler trong hoạt động báo cáo quân sự. Nhưng chính người phải thực hiện vụ ám sát cũng là đầu mối quan trọng của cuộc tiếp quản ở Berlin. German Historical Institute nhấn mạnh vai trò kép này: tiếp cận được mục tiêu không đồng nghĩa có thể trực tiếp điều hành phần còn lại trong cùng thời điểm.
Sau vụ nổ, Stauffenberg rời tổng hành dinh và trở về Berlin với niềm tin Hitler đã chết. Trong khoảng thời gian đó, những người tại Bendlerblock phải quyết định dựa vào tin tức chưa được xác nhận thống nhất. Sự chậm trễ vì thế không nên bị kể đơn giản như tất cả đều thiếu can đảm. Họ đối mặt một kế hoạch trong đó việc chuyển chế độ dựa vào một tiền đề mà người trung tâm tin là đúng, trong khi các kênh khác truyền đi điều ngược lại.
Có thể đặt giả thuyết rằng một cơ chế điều phối khác sẽ giảm khoảng trống ấy, nhưng không thể khẳng định nó chắc chắn thành công. Đầu mối thay thế vẫn phải có quyền thuyết phục các chỉ huy, khả năng phát lệnh và nguồn tin đủ đáng tin. Cái có thể xác nhận là cách phân công thực tế làm hai phần quan trọng của kế hoạch phụ thuộc vào hành trình cùng phán đoán của một người; khi phần ám sát không đạt mục tiêu, sự phụ thuộc ấy trở thành một trở ngại rõ rệt.
Khoảng 16 giờ, kích hoạt không đồng nghĩa toàn bộ quân khu đã hành động
Gedenkstätte Deutscher Widerstand xác định Olbricht và Albrecht Ritter Mertz von Quirnheim khởi động Valkyrie khoảng 16 giờ ngày 20/7. Cần phân biệt mốc phát động với thời điểm từng nơi nhận lệnh, chuẩn bị lực lượng và thực hiện. Một cuộc đảo chính trên nhiều địa bàn không có cùng một đồng hồ hành động. Thời gian văn bản đi qua mạng và thời gian người nhận chấp nhận thẩm quyền có thể khác nhau rất lớn.
Tại Berlin, Paul von Hase cho những đơn vị đầu tiên tiến về khu chính quyền, nhưng các sĩ quan trung thành với chế độ dần nghi ngờ. Ở nhiều quân khu, điện lệnh của phe âm mưu tới muộn hoặc tới cùng chỉ thị ngược từ tổng hành dinh. Việc hỏi lại cấp trên khiến sự bất định tự kéo dài: càng nhiều người chờ xác minh, nhóm tiếp quản càng khó tạo hình ảnh rằng thay đổi đã hoàn tất.
Không nên từ đây kết luận mọi thứ đều hỗn loạn theo cùng một cách. Có nơi một phần lệnh được làm theo, có nơi lực lượng không chuyển sang ủng hộ. Sự khác biệt địa phương rất quan trọng vì nó cho thấy bản thân hình thức lệnh quân đội vẫn có tác dụng, nhưng tác dụng không ổn định khi bị phản bác. Valkyrie thất bại trong việc chuyển các hành động riêng lẻ thành một thực tế quyền lực chung mà những người đang do dự buộc phải thừa nhận.
Paris tạm thời thành công, Berlin không chiếm được tiếng nói toàn quốc
Tại Paris, phe đảo chính có thể tước quyền Gestapo và SS trong vài giờ. Trường hợp này ngăn một cách giải thích quá đơn giản rằng quân đội hoàn toàn không có khả năng khống chế bộ máy an ninh. Ở một địa bàn cụ thể, chỉ huy cùng lực lượng phù hợp có thể thực hiện được một phần phương án. Nhưng giữ được kết quả ấy còn tùy thuộc quyền lực trung tâm sẽ thuộc về ai.
Trong khi đó, phe âm mưu không nắm được các đài phát thanh để trực tiếp trình bày với dân chúng Đức. Đây là khoảng cách giữa dự kiến trong phương án và năng lực tại thời điểm hành động. Những điện lệnh có thể mang ngôn ngữ khẩn cấp cùng chữ ký cấp cao, nhưng phía Hitler vẫn duy trì được khả năng chứng minh mình còn tồn tại và bác bỏ cuộc chuyển giao.
Đến đầu buổi tối, thế cờ cũng đảo chiều ở Vienna, Prague và Kassel, nơi một phần lệnh Valkyrie từng được chấp hành. Thành công cục bộ không phát triển thành mạng lưới đủ mạnh để nâng đỡ lẫn nhau. Đánh giá kế hoạch vì thế phải nhìn cả hai mặt: nó khai thác được một số công cụ thực sự của nhà nước, nhưng không khóa được nguồn đối lệnh. Khi sự tồn tại của Hitler được xác nhận, bộ khung huy động dùng để chống chế độ lại có thể bị kéo về phục vụ chế độ.
Một cuộc đảo chính quân sự không đại diện cho toàn bộ kháng chiến
Sự táo bạo trong thiết kế Valkyrie không khiến mọi người tham gia có cùng quan niệm đạo đức hoặc tương lai chính trị. USHMM chỉ rõ động cơ đa dạng và việc một số người âm mưu từng liên quan trực tiếp tới tội ác chiến tranh cùng Holocaust. Muốn ngăn thảm họa quân sự, phản đối một số chính sách và muốn bảo vệ tất cả nạn nhân là những lập trường có thể giao nhau nhưng không tự đồng nhất.
Vì vậy, không nên biến kế hoạch thành bằng chứng cho một Wehrmacht sạch, luôn đối lập với SS. Việc sử dụng công cụ quân đội để lật Hitler diễn ra trong một tổ chức đã tham gia chiến tranh xâm lược và đàn áp. Trách nhiệm trước đó phải được xét theo từng cá nhân, cùng với hành động chống chế độ về sau. Cũng không nên để câu chuyện sĩ quan che khuất những dạng kháng chiến khác vốn không có quyền điều quân hoặc tiếp cận tổng hành dinh.
Valkyrie cho thấy điều đặc biệt của một cuộc đảo chính từ bên trong: người tổ chức có thể sửa biểu mẫu, dùng kênh lệnh và huy động một phần bộ máy, nhưng không thể chỉ bằng những công cụ ấy tạo ra sự ủng hộ chính trị thống nhất. Đêm 20 sang 21/7, nhóm trung tâm bị đánh bại và bốn người bị xử bắn ở Bendlerblock. Kết luận quan trọng về thiết kế là ám sát và tiếp quản nhà nước là hai nhiệm vụ khác nhau. Kế hoạch đã cố nối chúng; thất bại xuất hiện ở chỗ sự nối kết ấy không chịu được việc Hitler sống sót và tiếp tục phát lệnh.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Der Umsturzversuch vom 20. Juli 1944 — Gedenkstätte Deutscher Widerstand
- Operation Walküre — giới thiệu lịch sử và chương trình điện ảnh, 2009 — Deutsches Historisches Museum
- Telex Message by the Conspiratorial Stauffenberg Group to the Holders of Executive Power, 20 July 1944 — German Historical Institute, GHDI
- Claus Graf Schenk von Stauffenberg, 1934 — chú giải lịch sử — German Historical Institute, GHDI
- The July 20, 1944, Plot to Assassinate Adolf Hitler — United States Holocaust Memorial Museum