NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 118
Vai trò của Friedrich Fromm trong biến cố 20/7/1944
Friedrich Fromm là người mà nhóm đảo chính cần quyền chỉ huy nhưng không thể tin chắc sẽ đi cùng. Ngày 20/7/1944, ông từ chối ủng hộ hành động sau khi biết Hitler sống sót, bị những người âm mưu giữ lại, rồi khi được giải thoát đã ra lệnh xử bắn bốn nhân vật trung tâm. Chính ông cũng bị chế độ bắt và hành quyết năm 1945. Chuỗi sự kiện đã được xác nhận rõ hơn động cơ: mức độ ông gắn với kháng chiến và ý nghĩa của lệnh xử bắn cần được trình bày như vấn đề nghiên cứu, không như một câu chuyện phản bội có đáp án duy nhất.

Friedrich Fromm năm 1940. Ảnh định danh người chỉ huy Lục quân Dự bị trong khủng hoảng 20/7/1944; được chụp bốn năm trước cuộc đảo chính, không ghi lại việc ông ra quyết định đêm ấy.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả theo hồ sơ Bundesarchiv. Bundesarchiv, Bild 146-1969-168-07 / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-1969-168-07; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1939–1944
- Fromm phụ trách trang bị lục quân và chỉ huy lực lượng dự bị.
- Từ mùa xuân 1943
- Theo diễn giải của Kroener, Fromm xích lại gần phe kháng chiến quân sự.
- 20/7/1944, chiều
- Fromm từ chối đi theo hành động khi nhận tin Hitler còn sống, rồi bị giữ lại.
- 21/7/1944, khoảng 0 giờ 15
- Bốn nhân vật trung tâm bị xử bắn theo lệnh Fromm.
- Sau thất bại cuộc đảo chính
- Fromm bị chế độ bắt.
- 12/3/1945
- Fromm bị hành quyết tại Brandenburg an der Havel.
Một người quản lý tái vũ trang ở vị trí có thể mở hoặc khóa cuộc tiếp quản
Fromm không bước vào lịch sử chỉ trong đêm Stauffenberg chết. Ông là một chuyên gia tổ chức quân sự và giữ chức phụ trách trang bị lục quân cùng tư lệnh lực lượng dự bị từ năm 1939 tới 1944. Những công việc liên quan quân số, huấn luyện, trang bị và bổ sung tạo cho cơ quan dưới quyền ông vị trí quan trọng trong chiến tranh. Khi âm mưu hình thành ngay trong bộ máy ấy, quyền ký cùng quyền điều động của người tư lệnh trở thành một vấn đề mà nhóm chống Hitler không thể bỏ qua.
Valkyrie dựa vào cơ chế đã tồn tại để huy động lực lượng dự bị trước bất ổn trong nước. Nếu Fromm thực sự đứng đầu cuộc tiếp quản, người nhận có thể thấy mệnh lệnh đi qua tuyến quen thuộc. Nếu ông phủ nhận, nhóm âm mưu phải sử dụng cơ quan trong khi không có sự chấp nhận của chính người có chức vụ cao nhất tại đó. Khả năng soạn và phát lệnh vì vậy không đồng nhất với quyền khiến mọi đơn vị tin lệnh là hợp lệ.
Nhưng quyền lực của Fromm cũng không phải tuyệt đối. Ông làm việc dưới một chế độ mà lãnh đạo có thể chuyển bớt nhiệm vụ hoặc thay người. Nghiên cứu của Kroener đặt những chuyển biến quan điểm của ông trong áp lực chiến tranh cùng quá trình suy giảm phạm vi trách nhiệm. Điều này giúp giải thích tại sao một người có chức vụ lớn vẫn có thể cảm thấy bị dồn vào thế yếu; nó không tự cho biết ông sẽ chọn hành động nào khi âm mưu thực sự bắt đầu.
Từ thất vọng chiến tranh tới quan hệ có điều kiện với phe chống Hitler
Bài viết hiện đại của Bernhard R. Kroener trong Deutsche Biographie ghi nhận Fromm đã đòi chấm dứt chiến tranh từ năm 1941, và từ mùa xuân 1943 xích lại gần mạng lưới kháng chiến quân sự. Tác giả nhấn mạnh những lý do quân sự, tổ chức và hoàn cảnh cá nhân hơn là một chuyển hướng đạo đức trọn vẹn. Khi sử dụng kết luận ấy, cần ghi rõ đó là cách diễn giải của sử gia dựa trên nghiên cứu, không biến nó thành lời tự thú trực tiếp của Fromm.
Kroener cho rằng Fromm chấp nhận kế hoạch giết Hitler nhưng bất đồng về thời điểm và coi cái chết của Hitler là điều kiện để quân đội thoát ràng buộc lời thề. Nếu theo cách đọc này, hình ảnh một người hoàn toàn không biết gì cho tới chiều 20/7 không còn phù hợp. Nhưng biết, cho phép chuẩn bị và cam kết trực tiếp thực hiện là những mức khác nhau. Một mạng lưới có thể hoạt động dưới quyền người tư lệnh mà vẫn không có được quyết định chắc chắn từ ông vào giờ hành động.
Nguồn nhật ký công vụ mà nhóm nghiên cứu Potsdam khảo sát giúp đặt vấn đề quan hệ trong cơ quan từ trước ngày đảo chính. Tuy nhiên, phần năm 1944 được thông báo là thất lạc; không được kể như thể ta có một cuốn nhật ký nguyên vẹn ghi mọi suy nghĩ của Fromm ngày 20/7. Bằng chứng về quá trình trước đó và bằng chứng về hành động trong ngày phải được nối thận trọng. Khoảng trống không thể được lấp chỉ bằng một tính từ như cơ hội hay hai mặt.
Hitler sống sót: thông tin làm vỡ điều kiện mà Fromm đặt ra
Chiều 20/7, nhóm tại Berlin muốn sử dụng lực lượng dự bị để tiếp quản sau vụ nổ ở Wolfsschanze. Fromm có thông tin từ phía tổng hành dinh xác nhận Hitler còn sống, trong khi Stauffenberg và Werner von Haeften tin vụ ám sát thành công. Hai phía không chỉ bất đồng về điều nên làm; họ sử dụng những nguồn thông tin dẫn tới kết luận trái nhau về tiền đề của toàn bộ kế hoạch. Người tư lệnh từ chối đi theo hành động, rồi bị nhóm âm mưu đặt dưới sự giam giữ trong cơ quan.
Biên niên của ZMSBw ghi khoảng 16 giờ 20 Fromm ra lệnh không khởi động Valkyrie. Dù các bước phát động đã diễn ra quanh khoảng thời gian ấy, mệnh lệnh cấm của ông cho thấy người đứng đầu chính thức không đứng sau cuộc chuyển giao. Khi những lệnh trái chiều đến quân khu, vị trí của Fromm càng trở thành vấn đề: người nhận có thể hỏi ai đang thực sự đại diện cho lực lượng dự bị và vì sao một cơ quan phát lệnh trong khi tư lệnh không chấp thuận.
Bản tường thuật Friedrich Georgi viết ngay sau những sự kiện tối hôm đó ghi lại lời Olbricht rằng Fromm không tham gia từ đầu hành động. Tài liệu là chứng cứ gần thời điểm, nhưng phần lời nói được thuật lại theo ý, không phải tốc ký. Nó giúp xác nhận xung đột tại Bendlerblock mà không cho phép nhìn ngược toàn bộ quan hệ bí mật từ năm 1943. Một người từng biết kế hoạch có thể từ chối ngày thực hiện; hai mệnh đề đó không tất yếu loại trừ nhau.
Đêm ở Bendlerblock: người bị giữ trở lại thành người ra lệnh xử bắn
Khi những sĩ quan trung thành với chế độ giành lại thế chủ động, Fromm được giải thoát. Ông ra lệnh xử bắn Stauffenberg, Haeften, Friedrich Olbricht và Albrecht Ritter Mertz von Quirnheim. Biên niên ZMSBw đặt việc thi hành vào khoảng 0 giờ 15 ngày 21/7. Vì vậy, cách gọi chung sự kiện 20/7 không nên khiến người đọc tưởng toàn bộ cuộc xử bắn diễn ra trước nửa đêm. Mốc ra lệnh và mốc thi hành cần được tách khi nói chính xác về niên đại.
Ludwig Beck không thuộc cùng nhóm bốn người ấy. Ông được cho cơ hội tự sát và sau nỗ lực không thành đã bị bắn. Gộp tất cả vào một danh sách xử bắn duy nhất sẽ che mất cách các quyết định được thực hiện. Những phân biệt này không phải chi tiết trang trí: chúng cho thấy quyền của Fromm được sử dụng khác nhau đối với những người khác nhau trong cùng một cuộc đàn áp tại chỗ.
Kết quả chắc chắn là các nhân vật trung tâm đã bị giết rất nhanh, trước khi họ có thể trở thành đối tượng hỏi cung kéo dài của bộ máy an ninh. Nhưng kết quả đó chưa tự xác nhận Fromm muốn bảo vệ họ, muốn bảo vệ mình hay kết hợp những tính toán khác. Khi chuyển từ ai ra lệnh và ai chết sang vì sao người ra lệnh làm vậy, người viết đã bước sang một tầng suy luận. Chính ở chỗ ấy cần giữ rõ khoảng cách giữa diễn biến được chứng thực và động cơ còn được tranh luận.
Giết người biết chuyện hay tránh trao họ cho Gestapo?
Cách hiểu quen thuộc về Fromm nhấn mạnh khả năng ông muốn xóa những người biết mức độ liên hệ của mình với âm mưu. Đó là một giả thuyết có logic trong tình thế tự bảo vệ, nhưng không được trình bày như một ý nghĩ đã được ghi nguyên văn trong đầu ông. Hành động giết người có thể loại bỏ lời khai, song việc nó có tác dụng ấy không đủ chứng minh đó là động cơ duy nhất. Ta cần đối chiếu nó với quan hệ trước đó và hoàn cảnh mà người chỉ huy biết lúc ra quyết định.
Kroener đưa ra cách đọc khác, được trình bày trong bài Deutsche Biographie cùng giới thiệu nghiên cứu của Đại học Potsdam: Fromm không giao những người âm mưu cho chế độ, và việc xử bắn có thể nhằm tránh cho họ cuộc tra tấn cùng những cuộc hành quyết nhục hình về sau. Cách giải thích này phải được ghi đúng tác giả. Nó không biến lệnh giết người thành một hành động có thể ca ngợi, cũng không khiến những gì về sau xảy ra với người khác trở thành điều Fromm chắc chắn biết hết trong đêm ấy.
USHMM cho thấy mạng lưới chống Hitler vốn có động cơ pha trộn và quan hệ với bộ máy tội ác phức tạp. Trường hợp Fromm làm yêu cầu phân biệt ấy đặc biệt rõ. Ông có thể chống cách Hitler dẫn chiến tranh nhưng không muốn hành động khi Hitler còn sống; có thể ra lệnh giết những người từng được mình biết tới rồi vẫn bị nghi. Đối với lịch sử, giữ sự căng thẳng giữa những dữ kiện ấy có giá trị hơn việc ép mọi bước vào một chân dung thống nhất, dù chân dung đó xấu hay đẹp.
Cái chết của Fromm không giải quyết thay câu hỏi về trách nhiệm
Fromm không được chế độ chấp nhận như người trung thành đã cứu tình thế. Ông bị bắt sau cuộc đảo chính thất bại và bị hành quyết tại Brandenburg an der Havel ngày 12/3/1945. Kết cục cho thấy nỗ lực đứng tách khỏi nhóm âm mưu trong đêm không bảo đảm thoát sự nghi ngờ. Những người lãnh đạo còn lại có thể xem việc xử bắn nhanh là đáng ngờ, thay vì bằng chứng đủ về lòng trung thành. Trong bộ máy ấy, tự tuyên bố đã thực thi kỷ luật không làm mọi câu hỏi từ cảnh sát biến mất.
Tuy nhiên, việc bị Quốc xã giết không tự chứng nhận mọi hành động trước đó là kháng chiến dân chủ. Fromm đã góp phần quan trọng vào tái vũ trang và tiếp tục làm việc trong bộ máy chiến tranh. Lệnh xử bắn là trách nhiệm của ông dù sử gia tranh luận về ý định. Một sự đánh giá đầy đủ phải đặt hành động chống chế độ, sự do dự và việc tiếp tục sử dụng quyền cưỡng chế cạnh nhau. Không phần nào tự xóa phần còn lại.
Vai trò nổi bật của Fromm ngày 20/7 nằm ở vị trí người kiểm soát một cửa ngõ tổ chức. Nhóm âm mưu có thể sửa kế hoạch và vận động đồng nghiệp nhưng không có sự cam kết đủ chắc của tư lệnh; Fromm có chức vụ nhưng không điều khiển được toàn bộ những gì xảy ra dưới quyền. Khi khủng hoảng bùng lên, quyền lực đổi tay ngay trong cơ quan và được sử dụng để giết người. Trường hợp này cho thấy một cuộc đảo chính có thể phụ thuộc vào những người chưa quyết dứt khoát, trong khi quyền chính thức không bảo vệ chính người giữ nó khỏi sự trả đũa của chế độ.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Bernhard R. Kroener: Fromm, Friedrich — Deutsche Biographie / Historische Kommission, Bayerische Akademie der Wissenschaften
- Friedrich Georgi: Bericht über die letzte Begegnung mit Friedrich Olbricht, 21 July 1944 — Deutsches Historisches Museum
- Chris Helmecke: Der 20. Juli 1944. Protokoll eines Staatsstreiches — Zentrum für Militärgeschichte und Sozialwissenschaften der Bundeswehr
- The July 20, 1944, Plot to Assassinate Adolf Hitler — United States Holocaust Memorial Museum
- Das vergessene Diensttagebuch — Bernhard Kroener nghiên cứu nhật ký công vụ, 11 August 2015 — Universität Potsdam