BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 116

Những người chống Hitler trong hệ thống nhà nước Đức

Những người chống Hitler trong hệ thống nhà nước sử dụng chính nguồn lực mà công việc cho họ tiếp cận: hồ sơ, thông tin, giấy phép đi lại và quan hệ giữa các cơ quan. Họ không tạo thành một phe thống nhất, không cùng muốn một tương lai chính trị và không đều có quá khứ vô can. Dohnanyi ghi lại tội ác rồi tìm cách cứu người; Oster dùng thông tin quân sự để chống chiến tranh; Goerdeler xây mạng lưới dân sự sau khi rời chức. Các trường hợp ấy cho thấy khả năng chống đối từ bên trong, đồng thời đặt giới hạn cho mọi huyền thoại về một bộ máy vốn luôn âm thầm chống chế độ.

Chân dung Hans Oster năm 1939

Hans Oster năm 1939, một sĩ quan Abwehr có vai trò trong mạng lưới chống Hitler liên quan tới Hans von Dohnanyi. Đây là chân dung Oster, không phải Dohnanyi hoặc Goerdeler, và không phải ảnh một cuộc họp bí mật.

Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả theo hồ sơ Bundesarchiv. Bundesarchiv, Bild 146-2004-0007 / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-2004-0007; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1938
Dohnanyi và Oster tham gia chuẩn bị chống Hitler trong khủng hoảng trước chiến tranh.
Mùa thu 1939
Dohnanyi chuyển sang cơ quan Ngoại vụ/Abwehr.
1940
Oster cảnh báo tùy viên quân sự Hà Lan về cuộc xâm lược.
1942
Chiến dịch Bảy giúp mười ba người Berlin sang Thụy Sĩ.
5/4/1943
Dohnanyi bị bắt; Oster sau đó mất vị trí.
2/2/1945
Goerdeler bị giết tại Plötzensee.
9/4/1945
Oster bị giết; Dohnanyi có lẽ bị giết cùng ngày tại một trại khác.

Ở trong cơ quan không đồng nghĩa chống được toàn bộ chính sách

Kháng chiến trong nhà nước khác với một lời không hài lòng về cách cấp trên làm việc. Một người có thể phản đối một cuộc tiến công vì cho rằng chưa chuẩn bị đủ, nhưng vẫn ủng hộ mục tiêu bành trướng. Người khác có thể bảo vệ một nạn nhân cụ thể mà chưa muốn lật chính quyền. Cũng có người vừa tham gia công việc của chế độ vừa tìm cách phá một phần công việc ấy. Những khác biệt này quyết định hành động có ý nghĩa gì, không thể bị gộp vào cùng một danh xưng anh hùng.

Mạng lưới bên trong có lợi thế về tiếp cận thông tin, nhưng chịu những ràng buộc riêng. Chức vụ tạo quyền gặp người khác, sử dụng giấy tờ hoặc đặt một chuyến công tác; đồng thời nó khiến hành vi để lại dấu vết và đặt người tham gia dưới quyền những cơ quan khác. Một công việc hợp lệ có thể che một nhiệm vụ bí mật trong thời gian ngắn. Nếu bị điều chuyển hoặc đồng nghiệp bị bắt, phần che chở ấy có thể mất ngay mà không cần toàn bộ mạng lưới bị phát hiện cùng lúc.

Các công trình của German Resistance Memorial Center và bpb cho thấy sự đa dạng về con đường đi tới chống đối. Một số người bắt đầu trước chiến tranh, một số chuyển hướng khi biết tội ác hoặc nhận ra thảm họa quân sự. Thời điểm quan trọng vì nó ngăn cách giải thích rằng tất cả chỉ hành động khi chắc chắn thất bại. Nhưng hành động sớm cũng không tự chứng minh toàn bộ quan niệm của một người phù hợp với dân chủ ngày nay. Cần phân biệt thời điểm, phương tiện và mục tiêu mà họ theo đuổi.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Dohnanyi: biến công việc pháp lý thành một hồ sơ chống chế độ

Hans von Dohnanyi làm việc trong Bộ Tư pháp Reich, trong đó có vị trí cố vấn riêng của Franz Gürtner rồi người đứng đầu văn phòng bộ trưởng. Theo hồ sơ GDW, ông hệ thống hóa thông tin về vi phạm pháp luật và tội ác trong trại tập trung. Việc ấy không chỉ là giữ một nhận xét riêng. Nó tạo một kho chứng cứ có thể sử dụng để đối chiếu lời giải thích của chính quyền và thông báo cho những người có khả năng can thiệp.

Từ đầu năm 1938, Dohnanyi có liên hệ với các nhân vật quân sự chống Hitler. Cùng Ludwig Beck, Hans Oster và Erwin von Witzleben, ông tham gia chuẩn bị cuộc đảo chính dự kiến trong khủng hoảng tháng 9/1938. Đây là bằng chứng cần được giữ trong niên đại: con đường chống đối của ông không bắt đầu sau thất bại Stalingrad. Đồng thời, việc có chuẩn bị không có nghĩa cuộc tiếp quản đã được thực hiện hoặc có kết quả chắc chắn nếu được khởi động.

Sức ép của đảng khiến Dohnanyi phải rời bộ trong năm 1938, rồi mùa thu 1939 ông chuyển sang cơ quan Ngoại vụ/Abwehr tại OKW theo đề nghị của Oster. Việc đổi cơ quan cho thấy mạng lưới cá nhân có thể giữ một người tiếp tục hoạt động khi một nơi làm việc không còn an toàn. Nhưng đây không phải một hệ thống kháng chiến chính thức tồn tại bên cạnh nhà nước. Nó phụ thuộc vào những người biết tin, khả năng bảo vệ chức vụ và những mục đích mà nhiệm vụ tình báo có thể được dùng để che giấu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Chiến dịch Bảy: giấy tờ nhà nước có thể được dùng để cứu người

Năm 1942, Dohnanyi tìm cách đưa những gia đình bị đe dọa vì nguồn gốc Do Thái ra nước ngoài bằng danh nghĩa làm việc cho tình báo. Kế hoạch ban đầu dành cho bảy người nên có tên Chiến dịch Bảy; hồ sơ về Oster ghi nhận cuối cùng mười ba người Berlin được giúp sang Thụy Sĩ. Cần phân biệt mật danh với số người thực tế để không biến tên chiến dịch thành một con số thống kê sai.

Cơ chế ở đây rất cụ thể: chức vụ trong một cơ quan có lý do liên lạc bên ngoài tạo khả năng xin giấy phép cho những người vốn đang bị truy đuổi. Hành động cứu người phải mượn sự hợp lệ của một nhiệm vụ mà chế độ có thể chấp nhận. Nó cho thấy quyền truy cập giấy tờ có sức nặng thực đối với số phận con người. Nhưng thành công một trường hợp không có nghĩa mọi viên chức đều có cùng khả năng làm như vậy, hoặc chỉ cần có thiện chí là có thể tổ chức một cuộc cứu thoát không giới hạn.

Ngày 5/4/1943, Dohnanyi bị bắt tại văn phòng với cáo buộc liên quan ngoại tệ. Oster cũng mất vị trí và bị theo dõi. Một đường điều tra có thể đụng tới tài chính hoặc thủ tục trước khi làm rõ toàn bộ mục tiêu chính trị. Sau vụ 20/7/1944, Gestapo tìm được một phần hồ sơ tội ác Dohnanyi đã giữ. Chính những tài liệu từng là phương tiện chống chế độ cũng trở thành nguy cơ đối với người cất giữ khi cơ quan an ninh phát hiện được chúng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Oster và Goerdeler: thông tin quân sự, mạng lưới dân sự

Hans Oster có vai trò tại Abwehr và từ năm 1938 đã muốn lật chế độ bằng cách ám sát Hitler. Năm 1940, ông báo cho tùy viên quân sự Hà Lan tại Berlin về cuộc xâm lược sắp tới. Trường hợp này khác việc một sĩ quan chỉ khuyên Hitler đổi phương án cho có lợi hơn. Ông sử dụng thông tin mà nhiệm vụ cho mình biết để giúp đối tượng bị Đức đe dọa. Đó là hành động đi ngược nghĩa vụ mà chế độ đặt lên công việc của ông.

Carl Friedrich Goerdeler lại phát triển mạng lưới từ kinh nghiệm chính quyền dân sự. Ông làm thị trưởng Leipzig từ năm 1930, nộp đơn từ chức năm 1936 và rời nhiệm sở tháng 4/1937 sau xung đột với Quốc xã. Khi trở thành cố vấn cho Bosch, việc đi lại trong nước và quốc tế tạo cơ hội nối quan hệ cùng vận động. Hồ sơ GDW xác định ông là một đầu mối lớn của giới chống đối dân sự và chuẩn bị nhận chức thủ tướng nếu cuộc lật đổ thành công.

Hai con đường chỉ ra rằng quyền lực cần cho một phương án thay thế không chỉ là vũ khí. Thông tin, người có kinh nghiệm điều hành và những người có thể giới thiệu nhau đều quan trọng. Nhưng danh sách nhân sự dự kiến cũng không tự tạo được một chính phủ. Người chống đối còn cần thống nhất họ sẽ thay điều gì, thương lượng được với ai và bảo vệ những ai. Khả năng nối liên hệ thường cao hơn khả năng giải quyết bất đồng về tương lai nhà nước hoặc buộc những lực lượng đang do dự hành động.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Không thể lấy hành động chống Hitler để xóa quá khứ

USHMM nhấn mạnh động cơ trong mạng lưới 20/7 đa dạng và một số người liên quan từng thực hiện tội ác. Carl-Heinrich von Stülpnagel có trách nhiệm trong sự hợp tác với các đơn vị giết người tại Liên Xô; Eduard Wagner tham gia những sắp đặt liên quan tù binh và Einsatzgruppen; Arthur Nebe từng chỉ huy Einsatzgruppe B. Những trường hợp này làm cách kể rằng kháng chiến trong nhà nước đồng nghĩa một phe vô tội trở nên không thể đứng vững.

Nhưng cũng không thể dùng chúng để nói mọi người chống Hitler có động cơ giả hoặc cùng một mức trách nhiệm. Những quyết định cứu người của Dohnanyi phải được đánh giá bằng chính người được cứu cùng hành động ông thực hiện. Trách nhiệm của Nebe không thể được phân phối tự động cho người khác chỉ vì về sau họ cùng bị điều tra trong một mạng lưới. Nghiên cứu có giá trị khi nó giữ được sự khác biệt, thay vì thay một huyền thoại đẹp bằng một bản án đồng loạt.

Vấn đề còn nằm ở mục tiêu chính trị. Muốn kết thúc cuộc chiến, muốn khôi phục vai trò quân đội, chống độc tài và bảo vệ bình đẳng không phải những lựa chọn luôn đi cùng nhau. Một cuộc liên minh chống người cầm quyền có thể tồn tại khi các thành viên chưa thống nhất toàn bộ chương trình. Điều đó không làm sự mạo hiểm của họ biến mất, nhưng giới hạn những gì có thể khẳng định về di sản chung. Tôn trọng chứng cứ bao gồm cả việc không gán những giá trị tương lai cho người chưa từng thể hiện chúng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Những mạng lưới bị phá vỡ và giới hạn của khả năng từ bên trong

Sau thất bại ngày 20/7/1944, các cuộc điều tra nối những con người và hồ sơ đã có từ trước. Goerdeler bị kết án ngày 8/9/1944 nhưng tới ngày 2/2/1945 mới bị giết tại Plötzensee. Oster bị giết ở Flossenbürg ngày 9/4/1945. GDW ghi Dohnanyi có lẽ bị giết tại Sachsenhausen cùng ngày 9/4; cách dùng có lẽ cần được giữ vì mức chắc chắn của niên đại không giống nhau. Không nên làm nguồn chính xác hơn chính điều nguồn cho phép.

Tuy nhiên, kết cục bị đàn áp không cho phép đo toàn bộ hoạt động chống đối bằng việc họ có giành được chính quyền hay không. Một hồ sơ tội ác được giữ, một cảnh báo tới người bị đe dọa hay mười ba người thoát khỏi nguy cơ đều có giá trị độc lập với thành công đảo chính. Đồng thời, những việc ấy không đủ ngăn chế độ tiếp tục gây tội ác. Lợi thế tiếp cận trong nhà nước có thể tạo hành động hữu ích mà vẫn không tạo được khả năng kiểm soát nhà nước.

Bức tranh đúng vì thế gồm những trường hợp cụ thể cùng giới hạn của chúng. Dohnanyi dùng pháp lý và tình báo, Oster dùng thông tin, Goerdeler dùng mạng lưới hành chính cùng liên hệ dân sự. Họ hành động trong những hoàn cảnh, động cơ và mức quyền lực khác nhau. Sự tồn tại của họ chứng minh không phải mọi người trong cơ quan đều thụ động chấp nhận; quy mô nhỏ và tính mong manh của mạng lưới lại cho thấy không thể biến những trường hợp ấy thành hình ảnh toàn bộ bộ máy đang kháng chiến. Cả lựa chọn cá nhân lẫn sự thất bại của cơ chế bảo vệ người chống đối đều cần được nhìn rõ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Hans von Dohnanyi — German Resistance Memorial Center
  2. Widerstand als Reaktion auf NS-Machtübernahme und NS-Herrschaftspraxis — Bundeszentrale für politische Bildung; Johannes Tuchel and Julia Albert
  3. The July 20, 1944, Plot to Assassinate Adolf Hitler — United States Holocaust Memorial Museum
  4. Carl Friedrich Goerdeler — German Resistance Memorial Center
  5. Hans Oster — German Resistance Memorial Center