NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 094
Abwehr dưới Canaris: Một cơ quan tình báo đầy mâu thuẫn
Abwehr dưới quyền Wilhelm Canaris vừa thu thập tin tức phục vụ chiến tranh của Đức, vừa chứa những người tìm cách chống Hitler. Nghịch lý ấy không thể giải bằng cách gọi cả cơ quan là một tổ chức kháng chiến bí mật. Canaris bảo vệ một số hoạt động đối lập và cứu người, nhưng vẫn lãnh đạo tình báo quân sự và chuyển xuống những chỉ thị đàn áp. Cần phân biệt nhiệm vụ của cơ quan, lựa chọn của từng sĩ quan và giới hạn quyền lực của người đứng đầu để hiểu vì sao hợp tác, cạnh tranh và chống đối có thể tồn tại trong cùng một bộ máy.

Chân dung Wilhelm Canaris năm 1940.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 146-1979-013-43 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1935
- Canaris trở thành người đứng đầu Abwehr.
- 10/1939
- Cơ quan được mở rộng thành Amt Ausland/Abwehr trong OKW.
- 15/9/1941
- Báo cáo Canaris phản đối cách đối xử với tù binh Liên Xô; hồ sơ EC-338.
- 2/2/1942
- Canaris ký chỉ dẫn triển khai Nacht und Nebel; tài liệu 833-PS.
- 1942
- Canaris che chở nỗ lực của Oster và Dohnanyi giúp một nhóm người Do Thái thoát sang Thụy Sĩ.
- 2/1944
- Canaris bị miễn chức; một số chức năng Abwehr bắt đầu chuyển sang phía Himmler.
- 23/7/1944
- Canaris bị bắt sau vụ ám sát Hitler thất bại.
- 9/4/1945
- Canaris và Oster bị sát hại tại Flossenbürg.
Một cơ quan quân sự có phạm vi lớn hơn tên gọi “phản gián”
Abwehr thường được hiểu qua nghĩa phòng vệ hoặc phản gián, nhưng phạm vi thực tế rộng hơn việc tìm gián điệp đối phương. Cơ quan tình báo quân sự thu thập thông tin ở nước ngoài, duy trì những đầu mối và liên lạc phục vụ chiến tranh. Theo lịch sử tổ chức của Bundesarchiv, bộ phận này được mở rộng trong năm 1938 rồi trở thành Amt Ausland/Abwehr vào tháng 10/1939, trong cơ cấu Bộ Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, tức OKW.
Tên cơ quan không đồng nghĩa toàn bộ tình báo Đức đều tập trung tại đây. Những cơ quan của SS có mạng lưới và tham vọng riêng; bộ chỉ huy quân sự còn có các đầu mối đánh giá đối phương. Một báo cáo được thu thập, một nhận định được chấp nhận và một quyết định được ban hành là ba bước khác nhau. Giữ sự phân biệt ấy giúp tránh kết luận rằng một người đứng đầu tình báo có thể tự quyết chiến lược quốc gia.
Mạng lưới chuyên môn tạo nguồn lực mà Canaris có thể sử dụng: chức vụ, nhân sự, đường liên lạc và vỏ bọc công tác. Nhưng nguồn lực ấy trước hết tồn tại để phục vụ quân đội Đức. Những người chống chế độ tìm được nơi hoạt động bên trong một cơ quan đang làm nhiệm vụ, chứ không tiếp quản toàn bộ cơ quan rồi đổi mục đích công khai của nó. Đó là điều kiện khiến trường hợp Abwehr vừa có ý nghĩa vừa dễ bị kể sai.
Canaris đến với quyền lực từ sự đồng tình, rồi mới giữ khoảng cách
Canaris không bắt đầu năm 1933 như một người dân chủ chống Hitler. Các tiểu sử của Bảo tàng Lịch sử Đức và Gedenkstätte Deutscher Widerstand đều ghi ông hoan nghênh việc Quốc xã lên cầm quyền, gắn với thái độ chống cộng và mong muốn sửa lại trật tự Versailles. Ông trở thành người đứng đầu Abwehr năm 1935. Vì vậy, sự đối lập về sau phải được giải thích như một quá trình, không được chiếu ngược thành lập trường có sẵn từ đầu.
Từ năm 1938, khoảng cách với việc chuẩn bị chiến tranh tăng lên. Tuy nhiên, hai tiểu sử nhấn mạnh mức độ tham gia khác nhau: DHM mô tả vai trò hỗ trợ các nhóm chống đối khá rộng, còn cơ quan tưởng niệm kháng chiến thận trọng hơn khi phân biệt việc cho phép nhân viên hoạt động với trực tiếp tham gia âm mưu. Cách trình bày chắc chắn là Canaris tạo sự che chở quan trọng; không từ đó suy ra ông điều hành mọi kế hoạch lật đổ.
Giữ chức vụ có thể cho phép ông bảo vệ người khác nhưng đồng thời buộc ông tiếp tục lãnh đạo một công cụ chiến tranh. Không thể giải mâu thuẫn chỉ bằng cách đoán ông âm thầm nghĩ gì trong từng ngày. Phải hỏi ông ký gì, cho ai hành động, ngăn điều gì và tiếp tục làm điều gì. Chức vụ là phương tiện tác động, nhưng cũng là nơi trách nhiệm được tạo ra; một động cơ chống Hitler không tự xóa những hoạt động phục vụ chế độ.
Hans Oster biến khoảng trống che chở thành hành động cụ thể
Hans Oster cho thấy vì sao không nên đánh đồng cấp trên với mọi lựa chọn của cấp dưới. Ông có vai trò trung tâm trong các kế hoạch chống Hitler từ năm 1938. Năm 1940, Oster báo cho tùy viên quân sự Hà Lan về cuộc tấn công Đức sắp tiến hành. Đây là hành động cụ thể chống lại kế hoạch chiến tranh của chính quân đội mình, khác với việc chỉ đưa ra lời khuyên thận trọng trong một cuộc họp nội bộ.
Hành động ấy đặt một sĩ quan vào xung đột giữa lòng trung thành với nhà nước đang tồn tại và niềm tin rằng phải ngăn điều nhà nước định làm. Nhưng lựa chọn của Oster không chứng minh mọi nhân viên Abwehr đều biết, tán thành hoặc tham gia. Một mạng lưới bí mật cần giới hạn thông tin; nếu biến toàn cơ quan thành một chủ thể duy nhất, người đọc sẽ không thấy nguy hiểm mà những người tham gia phải che giấu ngay trong nơi làm việc.
Sự dung nạp của Canaris giúp tạo không gian, còn Oster cùng những người liên hệ biến không gian ấy thành hoạt động. Đây là quan hệ giữa bảo trợ và sáng kiến, không phải một đường truyền lệnh đơn giản. Nó cũng giải thích sự mong manh của mạng lưới: khi một nhân sự bị điều tra hoặc mất chức, khả năng hoạt động không chỉ giảm theo một ghế trống mà còn theo các đầu mối, sự tin cậy và vỏ bọc từng gắn với người đó.
Một bản phản đối và một chỉ thị đàn áp không thể đọc tách nhau
Ngày 15/9/1941, một bản báo cáo mang tên Canaris phản đối cách đối xử với tù binh Liên Xô được đưa tới Keitel. Trong phiên thẩm vấn ngày 6/4/1946 tại Nuremberg, tài liệu EC-338 và lời ghi bên lề của Keitel được đối chiếu. Hồ sơ cho thấy phản đối không chỉ thuộc vấn đề hiệu quả quân sự: nó đặt ra những nguyên tắc bảo vệ người đã mất khả năng chiến đấu trước một chính sách bạo lực có tính ý thức hệ.
Nhưng ngày 2/2/1942, Canaris cũng ký chỉ dẫn chuyển việc thi hành các sắc lệnh Nacht und Nebel xuống cơ quan Abwehr. Tài liệu 833-PS nói tới việc xét xử nhanh dẫn đến án tử hình hoặc bí mật đưa bị can từ vùng chiếm đóng sang Đức, che giấu nơi ở và số phận của họ. Chỉ thị áp dụng ban đầu ở các vùng chiếm đóng phía tây. Nó nối công tác bắt giữ, tình báo và bàn giao người vào một cơ chế gây mất tích nhằm đe dọa dân cư.
Hai hồ sơ không cho phép dựng bức tường đạo đức tuyệt đối giữa một Abwehr trong sạch với bộ máy an ninh tội ác. Một người có thể phản đối một chính sách mà vẫn truyền đạt chính sách đàn áp khác. Cũng không được lấy chữ ký ấy để phủ nhận mọi hành động cứu người. Phán đoán trách nhiệm phải giữ đồng thời các hành vi đã được xác minh, thay vì chỉ chọn những giấy tờ phù hợp hình tượng anh hùng hoặc kẻ hoàn toàn không có mâu thuẫn.
Cứu người năm 1942: dùng công cụ của bộ máy để chống một phần chính sách
Trong năm 1942, Oster và Hans von Dohnanyi tổ chức giúp một nhóm người Do Thái bị đe dọa trục xuất rời Berlin sang Thụy Sĩ. Canaris che chở nỗ lực ấy. Các bản tiểu sử ngắn ghi thời điểm và phạm vi với mức chi tiết khác nhau, nên không cần gắn toàn bộ lập luận vào một con số hoặc một tháng duy nhất. Điều được xác nhận là những người ở trong cơ quan tình báo đã sử dụng vị trí của mình để giúp người bị chế độ truy đuổi.
Giá trị của sự kiện nằm ở những mạng sống và hành vi cụ thể, không chỉ ở điều nó làm cho danh tiếng của sĩ quan. Đối với người bị đe dọa, khả năng rời khỏi nơi nguy hiểm quan trọng hơn câu hỏi ai sẽ được tưởng nhớ sau chiến tranh. Đồng thời, một cuộc cứu thoát có giới hạn không phải bằng chứng rằng cơ quan đã đình chỉ nhiệm vụ chiến tranh, hoặc có thể bảo vệ mọi người đang nằm trong mạng lưới đàn áp rộng hơn.
Cũng cần tránh biến việc cứu người thành một câu chuyện thông minh thuần túy, chỉ nhấn mạnh cách vượt qua kiểm soát. Người hành động phải đối diện những cơ quan có quyền bắt và điều tra, còn người được giúp không chỉ là quân cờ. Khi Dohnanyi bị bắt và Oster phải rời chức vụ năm 1943, sức ép tới Canaris tăng lên. Vỏ bọc hành chính có thể mở một lối thoát, nhưng không bảo đảm người sử dụng nó luôn giữ được quyền kiểm soát hậu quả.
Điệp viên hai mang phơi bày giới hạn khác với kháng chiến
Trong khi một nhóm nhân viên chống Hitler, Abwehr vẫn tìm tin về quân đội và sản xuất của đối phương. Hồ sơ lịch sử FBI về ND-98 kể một đường liên lạc vô tuyến từ Long Island năm 1942: phía Đức yêu cầu tin về di chuyển quân và chế tạo vũ khí, máy bay, nhưng người cung cấp thực chất làm việc cùng FBI. Cơ quan Mỹ kiểm soát dòng tin và đưa vào những dữ liệu đã được lựa chọn hoặc làm sai lệch.
Đó là một ví dụ về thất bại phản gián trong quan hệ với đối thủ chủ động, không phải bằng chứng Canaris bí mật cố ý gửi mọi điệp viên sang để họ bị bắt. Các hoạt động chiến tranh có thể thất bại vì mạng lưới bị thâm nhập, đánh giá nguồn sai hoặc đối phương tổ chức lừa dối tốt. Gán tất cả cho phá hoại từ bên trong sẽ thay câu hỏi về năng lực thực tế bằng một lời giải thích quá tiện lợi.
Nguồn FBI cũng cần được đọc đúng vị trí: cơ quan kể thành tích của chính mình có động cơ nhấn mạnh hiệu quả. Từ trường hợp này có thể xác định có liên lạc, yêu cầu và kiểm soát nguồn; chưa thể đo riêng phần đóng góp của nó cho mọi chiến dịch Đồng minh. Phân biệt thất bại nghiệp vụ, cạnh tranh tổ chức và chống đối chính trị giúp người đọc hiểu một cơ quan có thể gặp nhiều vấn đề đồng thời mà không phải tất cả đều xuất phát từ cùng một âm mưu.
Năm 1944: mất người đứng đầu, rồi bị chia lại chức năng
Tháng 2/1944, Canaris bị loại khỏi chức vụ. Cùng năm đó, bộ máy Abwehr được giải thể và phân chia lại. Bản tóm tắt tiểu sử thường rút quá trình thành một câu rằng SS tiếp quản cơ quan, nhưng mô tả tổ chức của Bundesarchiv cho thấy phải phân biệt các giai đoạn và bộ phận. Việc chuyển một số chức năng sang phía Himmler bắt đầu trong tháng 2; sau ngày 20/7, những bộ phận khác tiếp tục bị đặt dưới cơ quan an ninh.
Bộ phận Ausland cùng công tác phản gián trong quân đội vẫn được chuyển sang bộ tham mưu tác chiến Wehrmacht. Vì thế, không nên hiểu mọi nhân sự, công việc và hồ sơ đều biến thành một cơ quan duy nhất trong một ngày. Thay đổi thẩm quyền có thể giữ lại kỹ năng và nhiệm vụ trong một cấu trúc mới, đồng thời phá những quan hệ bảo trợ từng giúp nhóm đối lập tồn tại.
Đối với bên giành quyền, kiểm soát một mạng lưới tình báo không chỉ thêm sơ đồ tổ chức. Nó liên quan quyền tiếp nhận báo cáo, sử dụng nhân sự và xác định ai được giữ bí mật trước ai. Nhưng thắng trong cạnh tranh nội bộ không tự tạo thắng lợi trước Đồng minh. Việc quân đội Đức thua trận vẫn chịu những điều kiện chiến lược, vật chất và hành động đối phương mà một cuộc sắp xếp lại tình báo không thể xóa bỏ.
Cái chết của Canaris không phải lời kết thay cho toàn bộ hồ sơ
Canaris bị bắt ba ngày sau vụ ám sát Hitler ngày 20/7/1944. Những tài liệu được tìm thấy làm rõ thêm quan hệ của ông với người chống chế độ. Ngày 9/4/1945, ông bị sát hại tại trại tập trung Flossenbürg; Oster cũng bị giết trong ngày ấy. Sự trừng phạt cho thấy chế độ coi những liên hệ và hành vi này là nguy hiểm. Nó không biến mọi giai đoạn trước đó trong sự nghiệp của họ thành một lịch sử không có trách nhiệm.
Câu hỏi phản thực tế liệu một Abwehr độc lập hơn có thể thay đổi kết cục chiến tranh không chỉ có một đáp án chắc chắn. Có thể hình dung cơ quan khác thu thập hoặc xử lý tin tốt hơn, nhưng không thể từ đó suy ra Đức sẽ thắng hoặc một cuộc đảo chính sẽ thành công. Những lựa chọn ấy còn đòi hỏi người hành động, lực lượng, thời điểm và khả năng phối hợp; chuyên môn tình báo không tự cung cấp đủ những điều kiện còn thiếu.
Nghịch lý Abwehr vì vậy nằm ở sự chồng lên nhau của ba lịch sử: cơ quan phục vụ chiến tranh, mạng lưới chống đối trong nội bộ và những hành động vừa chống vừa tiếp tay chính sách đàn áp. Nhận diện đủ cả ba giúp đánh giá Canaris bằng quyết định cụ thể, không bằng danh tiếng bí ẩn. Nó cũng giữ trách nhiệm ở đúng nơi: từng người có mức tham gia khác nhau, nhưng sự tồn tại của một số người cứu giúp hoặc phản kháng không thể được dùng để thanh tẩy toàn bộ bộ máy đã phục vụ chế độ.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Wilhelm Canaris — tiểu sử và những giới hạn của hoạt động đối lập — Gedenkstätte Deutscher Widerstand
- Digitalisierte Einzelstücke und Bestände — Amt Ausland/Abwehr, trang 70–72 — Bundesarchiv, Abteilung Militärarchiv
- Wilhelm Canaris — LeMO Biografie — Deutsches Historisches Museum
- Hans Oster — tiểu sử và mạng lưới đối lập trong Abwehr — Gedenkstätte Deutscher Widerstand
- ND-98: Case of the Long Island Double Agent — Federal Bureau of Investigation
- Nuremberg Trial Proceedings, 6 April 1946 — thẩm vấn Keitel về báo cáo Canaris, EC-338 — Yale Law School, Avalon Project
- Nazi Conspiracy and Aggression, Volume III — tài liệu 833-PS, trang 600–601 — U.S. Government Printing Office; bản số hóa Library of Congress
- Nazi Conspiracy and Aggression, Volume II, Chapter XVI, Part 4 — Keitel và thi hành Nacht und Nebel — Yale Law School, Avalon Project