NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 119
Đấu đá kế vị Hitler sau thất bại đã diễn ra như thế nào?
Cuộc đấu đá kế vị Hitler bùng lên khi các lãnh đạo còn nguồn lực riêng nhưng trung tâm Berlin sắp mất khả năng hoạt động. Göring viện dẫn quyền kế vị cũ; Himmler thử thương lượng với phương Tây; Hitler coi những hành động đó là bất trung và chia lại chức vụ trong di chúc ngày 29/4/1945. Dönitz nhận vị trí tổng thống nhưng không thừa hưởng nguyên vẹn quyền Führer. Kết quả được quyết định bởi cả văn kiện, đường truyền, lực lượng còn tuân lệnh và quyền áp đặt đầu hàng của Đồng minh.

Karl Dönitz khoảng tháng 4–5/1943, khi là Đại đô đốc. Chân dung được chụp trước việc Hitler chỉ định ông kế nhiệm năm 1945; không phải ảnh lễ chuyển giao quyền lực.
Bundesarchiv, Bild 146-1976-127-06A / Heinrich Hoffmann / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-1976-127-06A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/9/1939
- Hitler nêu Göring là người kế tiếp trong phát biểu Reichstag.
- 29/6/1941
- Sắc lệnh về quyền kế vị Göring được ban hành; di chúc 1945 nhắc và thu hồi quyền theo văn kiện này.
- 23/4/1945
- Göring gửi yêu cầu tiếp quản; Hitler ra quyết định chống ông.
- 28/4/1945
- Hitler biết tin Himmler tìm thương lượng với phương Tây.
- 29/4/1945
- Di chúc chính trị chia các chức vụ kế tục.
- 30/4–1/5/1945
- Dönitz lần lượt nhận tin kế vị và tin Hitler chết.
- 2–3/5/1945
- Krosigk được giao lập chính phủ; bộ máy đặt tại Flensburg-Mürwik.
- 23/5/1945
- Quân Anh bắt chính phủ Dönitz.
Quyền được chỉ định từ trước chưa tạo một cuộc kế vị tự động
Göring không tự tạo mọi căn cứ cho yêu sách của mình vào tháng 4/1945. Trong phát biểu tại Reichstag ngày 1/9/1939, Hitler đã nêu ông là người kế tiếp. Sắc lệnh ngày 29/6/1941 tiếp tục là căn cứ mà người đứng đầu Luftwaffe có thể viện dẫn. Di chúc chính trị năm 1945 nhắc đích danh cả hai văn kiện khi tước các quyền của Göring. Đó là bằng chứng trực tiếp về sự tồn tại của một vị trí kế vị có căn cứ trước đó, thay vì chỉ một tham vọng xuất hiện lúc chiến tranh sắp kết thúc.
Nhưng được chỉ định và được phép tự xác định thời điểm tiếp quản là hai vấn đề khác nhau. Trong một chế độ gắn quyền lực với cá nhân Hitler, câu hỏi ai xác nhận ông không còn điều hành được mang ý nghĩa quyết định. Nếu Hitler vẫn phát được lệnh, một người bên ngoài Berlin tự nhận hành động vì nhà nước có thể bị ông coi là chiếm quyền. Hệ thống không cung cấp một cơ chế chuyển giao được mọi bên chấp nhận độc lập với ý muốn của người đang giữ quyền.
Cũng cần phân biệt thay thế khi chết với xử lý khi người lãnh đạo còn sống nhưng bị cô lập. Một sơ đồ kế vị có vẻ rõ ở trạng thái bình thường có thể trở nên mâu thuẫn khi trung tâm mất liên lạc từng phần. Tháng 4/1945, quyền tiếp cận tin và quyền trình bày tin trở thành yếu tố của cuộc tranh chấp. Không chỉ điều khoản cũ, mà người có thể khiến Hitler chấp nhận cách diễn giải về điều khoản ấy, mới ảnh hưởng kết quả trước mắt.
Ngày 23/4: điện văn Göring chạm vào ranh giới trung thành cá nhân
Ngày 23/4/1945, từ Berchtesgaden, Göring hỏi Hitler có đồng ý để mình tiếp quản công việc hay không trong tình thế Berlin bị đe dọa. Bức điện sử dụng cơ sở kế vị để đặt ra một yêu cầu hành động. Có thể thấy ở đây một tính toán về khả năng nhà nước tiếp tục làm việc ngoài thủ đô, nhưng không nên dùng lời tự trình bày của Göring để kết luận ông chỉ muốn cứu quốc gia. Ông đồng thời có quyền lợi cá nhân cùng vị trí cần bảo vệ.
Hitler chấp nhận đề xuất bắt Göring, với vai trò thúc đẩy của Bormann được DHM ghi nhận. Cách xử lý cho thấy một căn cứ pháp lý do chính lãnh tụ tạo ra vẫn có thể bị vô hiệu hóa khi ông coi người viện dẫn nó là bất trung. Göring có danh vị lớn và từng được chỉ định, nhưng không nắm quyền diễn giải cuối cùng về việc mình được phép sử dụng quyền đó. Khoảng cách địa lý không khiến quan hệ lệ thuộc vào cá nhân tự biến thành một quy trình kế vị độc lập.
Không cần dựng một cuộc trò chuyện trong boong-ke để thấy thủ pháp quyền lực. Người bên ngoài gửi đề nghị, người ở gần lãnh tụ có thể tác động cách đề nghị được hiểu, và phản ứng của lãnh tụ trở thành lệnh đối với người gửi. Điều này khác các cuộc tranh ảnh hưởng khi Hitler vắng mặt tạm thời: lần này vấn đề là ai sẽ đại diện cho nhà nước trong tình thế người đứng đầu sắp chết hoặc mất khả năng chỉ huy, chứ không chỉ ai được ký thay một công việc hằng ngày.
Himmler tìm đối tác bên ngoài nhưng không được quyền tự đặt điều kiện
Himmler còn bộ máy cưỡng chế lớn và những kênh tiếp xúc mà người trong Berlin không kiểm soát trực tiếp. Cuối tháng 4, ông tìm cách đạt một thỏa thuận với phía phương Tây. Sự chủ động ấy không đồng nghĩa từ bỏ ý thức hệ, nhận trách nhiệm về tội ác hoặc chuyển thành người phản đối chế độ từ nguyên tắc. Một lãnh đạo bộ máy diệt chủng có thể tìm lối sống sót và giữ vai trò trong tương lai khi thấy cuộc chiến đã không còn triển vọng.
DHM xác định ngày 28/4 Hitler biết tin về hành động của Himmler. Phản ứng là loại người từng giữ vai trò trung tâm ấy khỏi bộ máy kế tục. Ở đây, quyền lực tổ chức và quyền được người đứng đầu chấp nhận đã rời nhau: Himmler có người, thông tin và quan hệ nhưng không giữ được tính hợp lệ trong quyết định cuối của Hitler. Chính nhà độc tài diễn giải việc tìm thương lượng không được phép như sự phản bội đối với cá nhân.
Đồng thời, mọi cuộc thương lượng đều có phía bên kia. Những lãnh đạo Quốc xã không thể chỉ dùng tài sản còn lại làm quân bài rồi tự quyết phương Tây sẽ công nhận họ. Đồng minh theo đuổi đầu hàng vô điều kiện, không phải một cuộc thay người ở Berlin để tiếp tục trật tự cũ. Nếu bỏ vai trò đó, câu chuyện kế vị sẽ bị thu nhỏ thành trò tranh ghế nội bộ, trong khi chiếc ghế đang mất quyền quyết định những điều kiện căn bản nhất của chiến tranh.
Ngày 29/4: các chức vụ được chia thay vì quyền Führer được chuyển nguyên khối
Di chúc chính trị ký ngày 29/4 tước quyền Göring và Himmler, đồng thời chỉ định Dönitz làm tổng thống Reich và tổng tư lệnh. Goebbels được ghi làm thủ tướng, Bormann làm bộ trưởng phụ trách đảng. Văn bản vì thế không trao cho một người mọi quyền lực từng tập trung vào Hitler. Những chức vụ có thể được ghi dưới cùng một cơ cấu dự kiến nhưng không có cùng phạm vi, lực lượng hoặc điều kiện thực hiện.
Cần đọc lời buộc tội trong di chúc như một phần hành động loại đối thủ kế vị. Hitler cáo buộc các nhân vật đã tự ý thương lượng và tìm cách giành quyền; tài liệu xác nhận đó là cách ông muốn định nghĩa họ, không tự chứng minh mọi nhận xét của ông đúng. Phần quy định nhân sự có thể được đối chiếu trực tiếp, trong khi lời giải thích động cơ và trách nhiệm vẫn cần hồ sơ ngoài văn kiện.
Cũng không được nhầm di chúc riêng với di chúc chính trị. Quyền xử lý tài sản cá nhân và quyền được gọi tên trong nội các là những việc khác nhau. Điều quan trọng ở đây không phải đi sâu lần nữa vào toàn bộ thế giới quan trong tài liệu, mà xem văn kiện có thể tạo được điều gì: căn cứ để một số người nhận chức, đồng thời phủ nhận căn cứ của những người khác. Nó không tạo thêm lãnh thổ, đường liên lạc hoặc sự thừa nhận của đối phương cho những người được chỉ định.
Dönitz nhận tin từng phần và dựng một bộ máy còn khả năng làm việc
Theo hồ sơ hiện được Bundesarchiv giới thiệu, Dönitz được báo việc kế vị ngày 30/4, nhưng tới ngày 1/5 mới được thông báo Hitler đã tự sát. Hai thời điểm không nên bị gộp vì chúng nói về hai loại thông tin. Một người có thể biết mình được chỉ định trước khi biết người chỉ định đã chết. Sự tách rời ấy cho thấy quy trình chuyển giao không diễn ra bằng một cuộc bàn giao đầy đủ giữa những người cùng ngồi trong một phòng.
Ngày 1/5, Dönitz phát thanh thông báo cái chết của Hitler cùng việc nhận chức. Ngày 2/5, ông giao Lutz Graf Schwerin von Krosigk lập chính phủ; ngày 3/5, bộ máy đặt tại khu vực Flensburg-Mürwik. Có những công việc hành chính và quân sự thực sự tiếp tục diễn ra, nên không thể coi toàn bộ chỉ là một danh sách trên giấy. Nhưng phạm vi hoạt động nhỏ cùng sự mất lãnh thổ làm danh nghĩa chính phủ khác rất xa khả năng cai trị toàn nước Đức.
Việc Dönitz được chọn còn không cho phép xem ông như người ngoài chế độ đến giải cứu. Ông đã thể hiện sự trung thành với Hitler và lãnh đạo chiến tranh hải quân. Bundesarchiv nhấn mạnh hồi ký hậu chiến của ông làm đẹp vai trò bản thân và chính phủ. Muốn đánh giá hành động tháng 5, cần đối chiếu hồ sơ đương thời thay vì chấp nhận lời kể rằng ngay từ đầu mọi việc đều nhằm chấm dứt chiến tranh nhanh nhất hoặc cứu tất cả dân thường.
Kế thừa chức danh không đồng nghĩa được Đồng minh công nhận như một nhà nước bình thường
Dönitz cố thương lượng theo hướng cho lực lượng đầu hàng ở phía tây trong khi tiếp tục chống Liên Xô và đưa người sang các tuyến phương Tây. Tính toán ấy dựa trên hi vọng có thể tách điều kiện giữa những đối thủ. Nhưng người kế tục Hitler không có quyền quyết định họ sẽ chấp nhận sự phân tách ấy. Tương quan sức mạnh cùng lập trường Đồng minh giới hạn phạm vi thương lượng ngay từ nền tảng.
Các văn kiện đầu hàng tháng 5 xác lập việc chấm dứt tác chiến toàn bộ, không phải một thỏa thuận bảo đảm sự tồn tại lâu dài của chính phủ Dönitz. Bundesarchiv mô tả Đồng minh dung thứ bộ máy Flensburg như một đối tác xử lý đầu hàng. Điều này khác việc công nhận tính chính danh đầy đủ của một chính quyền có chủ quyền bình thường. Khả năng phát chỉ thị hữu ích cho việc ngừng chiến có thể khiến một nhóm quan chức được sử dụng tạm thời mà không trao cho họ quyền định hình trật tự hậu chiến.
Ngày 23/5, quân Anh bắt Dönitz và các thành viên chính phủ. Chức danh được nhận từ di chúc không bảo vệ bộ máy trước quyết định của lực lượng chiếm đóng. Đến ngày 5/6, các cường quốc Đồng minh tiếp nhận quyền lực tối cao qua Tuyên bố Berlin. Những mốc này làm rõ giới hạn cuối cùng của cuộc kế vị: người thắng tranh chấp bên trong Quốc xã chỉ có thể quản lý phần kết thúc trong những điều kiện mà bên thắng chiến tranh cho phép.
Cuộc kế vị thất bại ở khả năng tạo tính liên tục được tin cậy
Trường hợp Göring cho thấy một quyền kế vị có văn kiện vẫn có thể bị người ban quyền thu hồi đột ngột. Trường hợp Himmler cho thấy lực lượng cưỡng chế không tự chuyển thành đối tác được chấp nhận. Trường hợp Dönitz cho thấy một người nhận chức có thể dựng bộ máy ngắn hạn mà không khôi phục được khả năng quyết định tương lai quốc gia. Ba kết quả ấy khác nhau nhưng cùng làm lộ khoảng cách giữa danh vị và quyền lực có thể sử dụng.
Không nên từ đó suy ra những nhân vật này đều chỉ là con rối không có trách nhiệm. Họ gửi điện văn, tìm thương lượng, tiếp tục ra lệnh và lựa chọn cách kéo dài hoặc kết thúc chiến đấu. Sự thu hẹp lựa chọn không làm các hành động đó mất tác giả. Đồng thời, cũng không nên phóng đại một quyết định nhân sự thành thứ có thể đảo ngược kết quả quân sự đã được Đồng minh tạo ra.
Điểm đặc biệt của cuộc kế vị năm 1945 là chế độ vẫn phải dùng ý muốn cuối của một cá nhân để giải quyết tương lai, trong khi các điều kiện làm ý muốn ấy có hiệu lực đã tan rã. Văn kiện cũ, bản di chúc mới và quyền kiểm soát thực địa không còn ăn khớp. Vì thế, câu hỏi ai kế vị Hitler không có câu trả lời đủ nếu chỉ nêu tên Dönitz. Cần nói ông nhận chức gì, biết bằng cách nào, còn làm được việc gì và vì sao quyền lực ấy bị chấm dứt chỉ vài tuần sau.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Politisches Testament Adolf Hitlers, 29 April 1945 — Bundesarchiv
- Die Geschäftsführende Reichsregierung Dönitz — Bundesarchiv, Sabine Dumschat
- Innenpolitik: Die Führung des NS-Staates — Deutsches Historisches Museum
- Nazi Germany’s Last Leader: Admiral Karl Dönitz — The National WWII Museum
- The Private and Political Testaments of Hitler, 29 April 1945, Document 3569-PS — Office of U.S. Chief of Counsel for Prosecution of Axis Criminality; hosted by ibiblio / University of North Carolina