NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 120
Bài học về quyền lực cá nhân từ sự tan rã của bộ máy Quốc xã
Sự tan rã của bộ máy Quốc xã không phải việc mọi văn phòng đồng loạt đóng cửa khi Hitler chết. Có cơ quan còn họp, soạn ý kiến pháp lý và truyền lệnh trong khi mất lãnh thổ, đường liên lạc và khả năng chịu trách nhiệm về kết quả. Hồ sơ chính phủ Flensburg cho phép theo dõi những chức năng còn tồn tại rồi bị giới hạn hoặc chấm dứt. Bài học lịch sử cụ thể nằm trong khoảng cách giữa tiếp tục làm thủ tục và còn quyền điều phối một quốc gia, không chỉ trong tính cách của người đứng đầu.

Albert Speer, Karl Dönitz và Alfred Jodl (từ trái sang phải) trả lời phóng viên sau khi bị bắt tại Flensburg, tháng 5/1945. Ảnh minh họa sự kết thúc bộ máy Dönitz; chú thích gốc của Mỹ ghi nhầm tên Jodl thành Gustav.
Office of War Information; National Archives, qua National Museum of the U.S. Navy, 208-PU-52-P-7; public domain (U.S. federal government work); thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: National Archives / National Museum of the U.S. Navy · Public domain — U.S. federal government work
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 2/1945
- Bộ máy nội vụ ban chỉ thị sắp xếp các cơ quan và nhân sự sơ tán.
- 25/4/1945
- Giới quan chức bộ phản đối việc bị cơ cấu miền bắc của Dönitz gạt qua.
- 8/5/1945, 23 giờ 01 CET
- Mốc ngừng hoạt động tác chiến theo văn kiện đầu hàng.
- 13/5/1945
- Theo khảo cứu Jasch, phía Anh đóng đài phát thanh tại Flensburg.
- 14/5/1945
- Stuckart soạn ý kiến pháp lý về căn cứ chính phủ Dönitz.
- 16/5/1945
- Lực lượng Đức tại Mürwik bị phía Anh tước vũ khí.
- 22/5/1945
- Stuckart soạn ý kiến pháp lý về địa vị Reich sau đầu hàng.
- 23/5/1945
- Chính phủ Dönitz bị bắt.
- 5/6/1945
- Đồng minh tiếp nhận quyền lực tối cao theo Tuyên bố Berlin.
Một cơ quan có thể sơ tán nhân viên mà đánh mất phạm vi phụ trách
Trước khi Berlin thất thủ, bộ máy nội vụ đã bị chia ra nhiều địa điểm vì đánh phá và tình trạng thiếu thốn. Nghiên cứu của Hans-Christian Jasch tại Nhà tưởng niệm Hội nghị Wannsee theo dõi việc nhân viên cùng văn phòng di chuyển trong những tháng cuối chiến tranh. Một cơ quan vẫn có tên, con dấu và người đứng đầu nhưng không còn ở gần hồ sơ, cấp dưới hoặc dân cư mà mình vốn quản lý. Tiếp tục tồn tại về tổ chức vì thế không đồng nghĩa duy trì năng lực như cũ.
Những chỉ thị tháng 2/1945 về việc sắp xếp cơ quan sơ tán cho thấy một vấn đề thực: nhân viên của vùng đã mất không thể cứ được giữ nguyên như một bộ máy chờ trở lại. Họ cần được tiếp nhận, phân công hoặc huy động cho những nhu cầu khác. Chính quyền tìm cách bảo tồn một phần năng lực hành chính trong khi chiến tranh phá nền tảng lãnh thổ của năng lực đó. Quá trình này bao gồm điều chỉnh thật, không chỉ những văn bản hoàn toàn không ai thi hành.
Nhưng một cách sắp xếp mới không trả lại mọi quyền đã mất. Nhà nước có thể tiếp tục đăng ký người sơ tán, phân phối người làm việc và giữ liên hệ trên phần đất còn kiểm soát, đồng thời không thể điều hành các khu đã bị Đồng minh chiếm. Khi đánh giá sụp đổ phải hỏi chức năng nào còn thực hiện được ở đâu. Một sơ đồ vẫn in đủ tên tỉnh hoặc bộ không làm những vùng đó quay lại phạm vi nhận lệnh.
Tháng 4: ngay cả bộ máy rút đi cũng tiếp tục tranh phạm vi quyền hạn
Những cơ quan rời Berlin không lập tức trở thành một nhóm thống nhất. Jasch ghi lại tranh chấp giữa giới quan chức bộ và cơ cấu mà Dönitz dựng cho khu vực phía bắc. Việc bổ nhiệm Paul Wegener làm đầu mối phòng thủ dân sự cấp cao đe dọa bỏ qua các bộ đã sơ tán. Ngày 25/4, phía các bộ phản đối cách tổ chức ấy, cho rằng quyền Dönitz lúc đó có giới hạn về không gian và nhiệm vụ phòng thủ. Đây là một tranh luận về năng lực ra lệnh đang xảy ra khi lãnh thổ chung đã thu hẹp.
Thỏa thuận sau đó duy trì công việc của các bộ và cho chỉ thị liên quan miền bắc đi qua Stuckart tới Wegener. Một bên không hoàn toàn nuốt được bên kia; đường xử lý được sửa để các cơ cấu còn phối hợp được phần nào. Trường hợp này cho thấy tan rã không nhất thiết nghĩa là không còn tổ chức. Trong điều kiện xấu đi, người trong bộ máy vẫn có thể thương lượng cách nối các văn phòng và bảo vệ phạm vi của mình.
Tuy nhiên, cơ chế ấy không cung cấp một nơi độc lập kiểm tra toàn bộ mục tiêu hay đại diện cho những người bị ảnh hưởng. Việc bảo vệ quyền một bộ có thể nhằm giữ năng lực hành chính, nhưng cũng giữ vị trí của người đang điều hành. Kershaw phân tích sự kết nối giữa quyền lực lãnh tụ và sáng kiến cấp dưới; ở giai đoạn này có thể thấy những sáng kiến tiếp tục tồn tại trong khi trung tâm chung mất dần điều kiện làm trọng tài. Tranh chấp được xử lý từng phần, không biến thành một trật tự mới có trách nhiệm giải trình.
Sau đầu hàng, còn máy đánh chữ nhưng mục đích công việc đã đổi
Tại Flensburg-Mürwik, chính phủ Dönitz tiếp tục một số hoạt động sau các văn kiện đầu hàng tháng 5. Stuckart, người từng tham gia Hội nghị Wannsee, làm việc trong bộ máy nội vụ còn lại. Jasch cho biết ông soạn đánh giá tình hình lương thực và những ý kiến pháp lý về địa vị chính phủ cùng nhà nước. Sự liên tục của chuyên môn pháp lý ở đây không phải bằng chứng bộ máy đã trở nên vô can hoặc dân chủ sau khi người đứng đầu cũ chết.
Những ý kiến ngày 14 và 22/5 về căn cứ chính phủ và địa vị Reich cho thấy giới quan chức còn tìm cách định nghĩa sự tồn tại của chính mình. Họ không chỉ tiếp nhận lệnh đầu hàng rồi giải tán. Nhưng một văn bản khẳng định căn cứ pháp lý không tự tạo quyền lực mà người khác phải công nhận. Khi lực lượng chiếm đóng quyết định cơ quan nào được tiếp tục làm việc, khả năng soạn lập luận và khả năng khiến lập luận có hiệu lực đã tách nhau rõ rệt.
Bản đầu hàng NARA lưu giữ còn cho thấy một thay đổi căn bản trong chức năng của mệnh lệnh. Bộ chỉ huy Đức phải ra chỉ thị ngừng hoạt động tác chiến và tuân các yêu cầu tiếp theo của Đồng minh. Một phần đường truyền quân sự được dùng để chấm dứt cuộc chiến mà nó từng duy trì. Điều đó khác với việc hệ thống không còn hoạt động chút nào: nó còn năng lực chuyển lệnh, nhưng không còn tự quyết nội dung chiến lược theo ý mình.
Hồ sơ R 62: dấu vết của một bộ máy còn làm việc trong phạm vi rất hẹp
Bundesarchiv đã số hóa hồ sơ R 62 về chính phủ Dönitz. Những tài liệu được giới thiệu gồm điện văn, nhật ký về đàm phán đầu hàng, việc bàn giao hồ sơ và câu hỏi về lý do tồn tại của chính phủ. Danh mục ấy giúp xác định một chương trình công việc thực, đồng thời không cho phép người đọc suy ra mọi quyết định trên giấy đã được thi hành. Mức chắc chắn phải tương ứng với loại chứng cứ: tiêu đề hồ sơ cho biết vấn đề được ghi nhận, chưa thay cho việc đọc toàn bộ nội dung.
Điểm có thể thấy từ hồ sơ cùng tổng thuật lưu trữ là nhà nước không tan thành hư không sau ngày 8/5. Những người cầm quyền còn ghi biên bản, ra thông báo và tìm cách giữ cơ quan. Nhưng căn cứ hoạt động lúc này là việc Đồng minh dung thứ họ như đầu mối xử lý đầu hàng, không phải quyền tự chủ đầy đủ. Sự tồn tại của các thủ tục giúp làm một số việc, đồng thời có thể phục vụ việc tự duy trì của những người đang giữ chức.
Cách đọc này cũng đặt giới hạn cho lời kể hậu chiến của Dönitz. Bundesarchiv cảnh báo hồi ký cùng phỏng vấn của ông làm đẹp vai trò bản thân và chính phủ. Nếu chỉ dựa vào lời tự trình bày, người nghiên cứu dễ biến những hoạt động cuối cùng thành câu chuyện thuần túy cứu dân, bỏ qua việc kéo dài chiến đấu và quá khứ của nhân sự. Hồ sơ đương thời cần được dùng để kiểm tra cơ quan muốn làm gì, đã nhận yêu cầu gì và thực tế còn có thể thực hiện tới đâu.
Những năng lực bị tước đi không cùng thời điểm
Lệnh ngừng tác chiến có hiệu lực lúc 23 giờ 01 ngày 8/5 theo giờ Trung Âu không đồng nghĩa mọi cơ quan Đức tự giải thể trong cùng phút. Chính phủ ngắn hạn còn tồn tại, còn người viết báo cáo và còn phương tiện phát thông tin trong một khoảng thời gian. Theo khảo cứu của Jasch, phía Anh đóng đài phát thanh ở Flensburg ngày 13/5 và tước vũ khí lực lượng tại Mürwik ngày 16/5. Chức năng phát lời tới công chúng và chức năng cưỡng chế vì thế bị chặn bằng những hành động cụ thể của bên chiếm đóng.
Ngày 23/5, quân Anh bắt chính phủ Dönitz cùng bộ máy lãnh đạo quân sự còn lại. Đây là bước chấm dứt tổ chức trung ương ấy, khác ngày Hitler chết hoặc ngày Berlin đầu hàng. Ngày 5/6, Đồng minh tiếp nhận quyền lực tối cao theo Tuyên bố Berlin. Giữ các mốc riêng cho phép thấy sự thay đổi của từng năng lực: đưa quân vào chiến đấu, truyền lệnh dừng chiến, giữ một văn phòng và tự nhận đại diện cho quốc gia không phải cùng một việc.
Trong khi đó, sự suy yếu ở đỉnh không tự làm bạo lực tại chỗ biến mất. USHMM ghi nhận các đơn vị SS còn giết người khi hệ thống đi tới tan rã. Điều này không cho phép gán mọi vụ giết người cuối chiến tranh cho một lệnh duy nhất từ trung tâm. Nó cho thấy sáng kiến và quyền cưỡng chế đã được phân bố đủ rộng để những người tại chỗ còn gây tội ác ngay khi năng lực phối hợp chung suy sụp. Cần xác định người ra quyết định ở từng nơi, thay vì coi mất trung tâm là lời miễn trách nhiệm.
Bài học nằm ở chức năng và trách nhiệm, không ở một khẩu hiệu quản trị
Các trường hợp cuối chiến tranh chỉ ra ba trạng thái khác nhau. Có chức năng được duy trì, như ghi hồ sơ và xử lý một số vấn đề dân cư. Có chức năng đổi mục đích, như đường lệnh quân sự phục vụ đầu hàng. Có chức năng bị lực lượng bên ngoài tước bỏ, như phát thanh, vũ khí và quyền giữ một chính phủ. Nếu chỉ gọi tất cả là sụp đổ, những khác biệt ấy bị xóa và người đọc khó hiểu vì sao bộ máy vừa bất lực vừa còn có thể làm nhiều việc nguy hiểm.
Từ đó không thể rút ra một công thức rằng chỉ cần quản lý tốt hơn là chế độ sẽ tránh kết cục. Sự tổ chức khéo léo còn có thể làm tội ác và việc kéo dài chiến tranh hiệu quả hơn. Vấn đề lịch sử không chỉ là người đứng đầu có nhận đủ báo cáo, mà là mục tiêu nào được theo đuổi, ai được phép sửa nó và ai bảo vệ người bị cưỡng bức. Một bộ máy còn ra văn bản đúng thủ tục vẫn có thể hoàn toàn thiếu cơ chế bảo vệ quyền con người.
Sự tan rã của Quốc xã vì thế cho thấy giới hạn cụ thể của quyền lực cá nhân: nó từng nối những cơ quan cạnh tranh bằng sự chấp thuận từ trên, nhưng không tạo một nền tảng chuyển hướng và bàn giao có trách nhiệm khi trung tâm mất khả năng hoạt động. Những người cấp dưới vẫn tiếp tục lựa chọn, giữ chức, phối hợp hoặc gây tội ác. Hồ sơ cuối chiến tranh giúp lần theo những lựa chọn đó, để phân biệt việc một tổ chức còn sống trên giấy với việc nó còn có quyền điều hành đời sống mà không bị người khác quyết định giới hạn.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Ian Kershaw in Conversation with Diarmaid MacCulloch, British Academy Review 26, 2015 — The British Academy
- Third Reich — United States Holocaust Memorial Museum
- SS: Decline, Disintegration, and Trials — United States Holocaust Memorial Museum
- Die Geschäftsführende Reichsregierung Dönitz — Bundesarchiv, Sabine Dumschat
- Surrender of Germany, 1945 — U.S. National Archives
- Hans-Christian Jasch: The Reich Interior Ministry in the Final Months of the War, II/2025 — House of the Wannsee Conference Memorial and Educational Site