NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 109
Những cuộc tranh chấp quyền lực khi Hitler vắng mặt
Khi Hitler vắng khỏi Berlin hoặc không dành thời gian cho một việc, quyền lực không tự chuyển sang một người kế nhiệm. Công việc vẫn phải đi qua các bộ, văn phòng và người có khả năng tiếp cận ông. Lammers tìm cách giữ tuyến phối hợp nhà nước; Bormann củng cố quyền tham gia của đảng; các cơ quan theo đuổi nhiệm vụ và lợi ích của mình. Những tranh chấp ấy diễn ra khi Hitler còn sống và còn có thể quyết định, khác với cuộc đấu kế vị tháng 4/1945. Khoảng trống quan trọng là thiếu một câu trả lời có thể sử dụng, không phải thiếu một lãnh tụ trên danh nghĩa.

Chân dung Martin Bormann năm 1934. Ảnh định danh nhân vật trong bộ máy đảng; được chụp trước thời kỳ quyền lực của ông tại Phủ Thủ tướng Đảng trong chiến tranh, không phải cảnh xử lý lệnh khi Hitler vắng mặt.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả theo hồ sơ Bundesarchiv. Bundesarchiv, Bild 183-R14128A / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 183-R14128A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1938
- Các phiên làm việc chung của nội các không còn tiếp tục như trước.
- 8/1939
- Lammers gặp khó khăn khi xin trình những việc gấp với Hitler ở Obersalzberg.
- 9/1939
- Lammers theo tổng hành dinh lưu động và liên lạc với Berlin từ xa.
- 5/1941
- Sau khi Hess rời Đức, Party Chancellery trở thành tuyến công việc của đảng dưới Bormann.
- 16/1/1942
- Quy định thi hành xác lập các tuyến tham gia của Party Chancellery vào công việc nhà nước.
Vắng khỏi cuộc họp không có nghĩa nhường quyền quyết định
Trong một chính phủ có cơ chế phối hợp ổn định, công việc thường có thể được giải quyết bằng phiên họp hoặc thẩm quyền được ủy nhiệm rõ. Với chế độ Hitler, việc các cơ quan cùng hướng tới một cá nhân làm câu hỏi ai được đưa việc tới ông đặc biệt quan trọng. Người đứng đầu không cần ra mọi quyết định nhỏ để vẫn giữ vị trí mà cấp dưới phải dựa vào khi tranh chấp vượt khả năng tự thỏa thuận.
Friedrich Hartmannsgruber, người biên tập hồ sơ Reich Chancellery, nhấn mạnh các phiên làm việc chung của nội các đã chấm dứt từ năm 1938. Công việc lập quy tiếp tục bằng trao đổi và luân chuyển văn bản; khi không thống nhất được, các cơ quan cần quyết định của Hitler hoặc phải chờ vấn đề bị hoãn. Vì vậy, khoảng cách với người đứng đầu có hậu quả hành chính cụ thể, không chỉ liên quan cảm giác được sủng ái.
Điều này cũng ngăn cách giải thích rằng Hitler vắng mặt thì không biết hoặc không chịu trách nhiệm về mọi việc. Ông đặt mục tiêu, giữ quyền phân xử và có thể chấp nhận sáng kiến từ dưới. Kershaw dùng khái niệm làm việc hướng tới Führer để nối vai trò cá nhân với hoạt động của bộ máy. Khái niệm ấy giúp thấy quyền lực tiếp tục tác động khi không có một lời chỉ đạo mới; nó không chứng minh mọi hành động đều nằm trong một kế hoạch chi tiết đã được định trước.
Tháng 8/1939: Lammers không thể giải quyết vấn đề chỉ bằng chức danh
Trong những tuần khủng hoảng trước chiến tranh năm 1939, Hitler ở Obersalzberg. Hartmannsgruber cho biết Lammers phải nhờ cơ quan phụ tá bố trí trình các việc gấp nhưng bốn tuần không được tiếp. Đây là một trường hợp có thể xác định từ lịch sử hồ sơ: người đứng đầu văn phòng chính phủ có chức năng phối hợp vẫn không bảo đảm tự mình tiếp cận người giữ quyền quyết định cuối cùng vào lúc cần.
Hệ quả không chỉ là uy tín bị giảm. Một bộ có thể muốn ban hành quy định, bộ khác phản đối nội dung hoặc thẩm quyền, còn Lammers cần thu xếp một hồ sơ đã sẵn để trình. Nếu câu trả lời bị trì hoãn, các bên phải tiếp tục thương lượng, giữ nguyên tình trạng cũ hoặc tìm một tuyến ảnh hưởng khác. Không thể giả định mọi việc đều ngừng, nhưng cũng không thể coi khoảng chờ là vô nghĩa đối với những người phải hành động.
Tình huống cho thấy chức năng chính thức và quan hệ tiếp cận là hai nguồn quyền lực không hoàn toàn trùng nhau. Lammers không thiếu một mô tả công việc; ông thiếu khả năng bảo đảm người đứng đầu sẽ dành thời gian cho công việc đó. Người khác có thể có lợi thế vì ở gần, được coi là đáng tin hoặc trình vấn đề dưới một góc mà Hitler quan tâm hơn. Tuy nhiên, xác định ai hưởng lợi trong từng vụ vẫn cần chứng cứ, không thể điền một âm mưu sau mỗi lịch hẹn bị từ chối.
Tổng hành dinh di chuyển làm mạng lưới Berlin phải vận hành từ xa
Khi chiến dịch Ba Lan bắt đầu, Lammers theo tổng hành dinh lưu động bằng một toa tàu, giữ liên lạc với Berlin qua điện văn và người đưa thư. Khoảng cách địa lý làm việc tổng hợp và phản hồi phức tạp hơn, dù công cụ liên lạc vẫn hoạt động. Một quyết định có thể cần thêm ý kiến từ bộ ở Berlin; một yêu cầu mới có thể tới khi người trình đang ở nơi khác. Thời gian trở thành một phần của quan hệ quyền lực.
Lammers tìm cách giữ quy trình chặt để phối hợp các cơ quan. Về sau, khi một phần công việc theo lãnh đạo ra tổng hành dinh còn nhân sự ở lại Berlin, vai trò của người điều hành tại chỗ như Friedrich Wilhelm Kritzinger tăng lên trong công việc thường ngày. Sự phân tán ấy không đồng nghĩa Berlin trở thành một chính phủ độc lập. Nó tạo ra những đầu mối phải nối lại công việc mà quyền quyết định vẫn gắn với người ở xa.
Đối với các bộ, việc trình vấn đề như thế nào có thể ảnh hưởng kết quả. Một đề nghị đã có đồng thuận khác với một tranh chấp cần Hitler phân xử; chuyện được coi là kỹ thuật khác với chuyện bị gắn nhãn chính trị. Quy trình có thể giúp hạn chế sáng kiến vượt thẩm quyền, nhưng nếu ai cũng muốn chứng minh việc của mình khẩn cấp hoặc liên quan ý muốn lãnh tụ, người phối hợp phải đối diện những yêu cầu cạnh tranh mà chức danh không tự hóa giải được.
Quy định ngày 16/1/1942 cho Bormann một tuyến quyền lực có chữ ký
Sau chuyến bay của Rudolf Hess sang Anh năm 1941, Hitler không đặt một người thay thế với toàn bộ danh nghĩa cũ mà sử dụng Party Chancellery dưới quyền Bormann. Đến ngày 16/1/1942, một quy định thi hành làm rõ việc đảng tham gia lập quy và nhân sự nhà nước thông qua người đứng đầu cơ quan này. Văn kiện có chữ ký Lammers cùng Bormann, cho thấy quan hệ giữa hai tuyến không chỉ tồn tại qua những cuộc nói chuyện riêng.
Các đề nghị của đảng và việc phối hợp với cơ quan nhà nước trong những vấn đề căn bản phải đi theo tuyến quy định, trừ trường hợp Hitler chỉ đạo khác. Điều này tạo một nguồn ảnh hưởng có thể sử dụng ngay cả khi Hitler chưa trực tiếp tham gia một hồ sơ. Bormann không chỉ cần đứng cạnh cửa; ông có quyền được tham gia vào quá trình hình thành đề nghị trước khi người đứng đầu quyết định.
Nhưng quyền tham gia không giống quyền tự do thay Hitler trong mọi việc. Quy định vẫn dựa trên quyền tối cao của Hitler và chứa khả năng ngoại lệ từ ông. Với Lammers, phối hợp có thể đồng thời đòi hỏi bảo vệ tính nhất quán thủ tục và chấp nhận cơ quan đảng là một bên không thể bỏ qua. Đó là nguồn tranh chấp về đại diện và phạm vi công việc, khác với một cuộc đấu nhằm ngồi lên chiếc ghế lãnh tụ khi ông đã chết.
Một lời nói được chuyển thành mệnh lệnh đem lại lợi thế cho người trung gian
DHM mô tả từ khi chiến tranh chống Liên Xô bắt đầu, Hitler khó tiếp cận hơn đối với các vấn đề đối nội thường nhật, trong khi yêu sách quyền lực cá nhân vẫn nguyên. Bormann có vai trò chuyển nhiều chỉ đạo bằng miệng thành mệnh lệnh viết. Khoảng chuyển ấy quan trọng vì người nhận ở xa không trực tiếp nghe toàn bộ hoàn cảnh mà lời nói ban đầu được đưa ra.
Cần hỏi ai xác định phạm vi, đối tượng và thời điểm thi hành, đồng thời tránh cho rằng mọi văn bản đều do người trung gian bóp méo. Một người có thể truyền đạt trung thành mà vẫn có ảnh hưởng lớn nhờ chọn vấn đề nào được xử lý trước hoặc yêu cầu ai bổ sung ý kiến. Người ở Berlin cần một chỉ đạo dùng được; người ở gần lãnh tụ có thể nắm bằng chứng rằng một cách hiểu đã được chấp thuận. Sự bất cân xứng không cần lời giả mới xuất hiện.
Ở phía khác, các bộ vẫn có chuyên môn, hồ sơ và mạng lưới thực hiện. Họ có thể thương lượng, phản đối hoặc trình bày rằng một yêu cầu không phù hợp thẩm quyền. Do đó, người trung gian không tự động có quyền năng tuyệt đối. Cuộc cạnh tranh diễn ra giữa những nguồn lực khác nhau: quan hệ cá nhân, quyền tham gia chính thức và khả năng biến quyết định thành hành động. Vắng mặt khiến việc nối chúng khó hơn, nhưng không làm một bên chắc chắn thắng trong mọi trường hợp.
Sự thiếu chắc chắn khuyến khích tranh quyền đại diện, không làm nhà nước ngừng hoạt động
Khi một cá nhân giữ quyền tối cao mà không luôn sẵn sàng phân xử, cấp dưới có động cơ chứng minh cách làm của mình phù hợp ý muốn cá nhân ấy. Đó có thể là một đề nghị chủ động, một lời nhắc về chỉ thị trước hoặc yêu cầu ngăn cơ quan khác vượt quyền. Các tài liệu về quy trình cho thấy nỗ lực đặt tuyến phối hợp; sự cần thiết phải nhắc lại tuyến ấy cũng cho thấy nó không vận hành chỉ nhờ vẽ một sơ đồ.
Một lựa chọn tổ chức khác, như phân quyền rõ và có cơ chế giải quyết tranh chấp thường xuyên, có thể giảm một số chậm trễ. Tuy nhiên, không thể từ đó khẳng định một bộ máy phối hợp tốt hơn sẽ tạo chính sách ít tội ác hơn. Hiệu quả hành chính và mục tiêu đạo đức là hai vấn đề khác nhau. Những cơ quan có thể phối hợp rất tốt để thực hiện cưỡng bức; giảm tranh chấp không tự làm thay đổi mục tiêu mà chế độ đã đặt ra.
Điểm nổi bật trong những lúc Hitler không trực tiếp có mặt là quyền đại diện cho ông trở thành một nguồn lực cần tranh giành. Lammers, Bormann và các bộ không hành động trong một khoảng trống hoàn toàn: họ bị ràng buộc bởi nhiệm vụ, văn kiện và khả năng Hitler can thiệp trở lại. Chính sự pha trộn giữa quyền tối cao còn nguyên với việc tiếp cận không chắc chắn làm hệ thống vừa tiếp tục hoạt động vừa lệ thuộc những cuộc thương lượng khó kiểm soát.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Innenpolitik — Die Führung des NS-Staates — Deutsches Historisches Museum
- Dieter Rebentisch — Hans Heinrich Lammers, Neue Deutsche Biographie (1982) — Historische Kommission / Bayerische Staatsbibliothek, Deutsche Biographie
- Document 2100-PS — Party Chancellery Implementation Directive, 16 January 1942 — Yale Law School, Avalon Project
- Ian Kershaw in Conversation — British Academy Review 26 — The British Academy
- Friedrich Hartmannsgruber — Der Weg in den Krieg: Akten der Reichskanzlei 1939 — Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften