BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 67

Quyết định tuyên chiến với Mỹ tháng 12/1941 của Hitler

Hitler tuyên chiến với Hoa Kỳ ngày 11/12/1941 vì ông lựa chọn biến quan hệ đối đầu ngày càng sâu thành chiến tranh công khai, không phải vì Hiệp ước Ba bên tự động bắt buộc Đức làm vậy sau Trân Châu Cảng. Quyết định kết hợp cách đọc sai đối thủ, xung đột trên Đại Tây Dương, quan hệ với Nhật và thế giới quan bài Do Thái của Quốc xã. Giải thích logic trong tính toán của Hitler không có nghĩa đánh giá lựa chọn ấy là sáng suốt, hoặc coi chiến tranh Đức–Mỹ tại thời điểm đó đã không thể tránh được.

Hitler tuyên chiến với Hoa Kỳ tại phiên họp Reichstag ngày 11/12/1941

Hitler phát biểu tại Nhà hát Kroll, nơi Reichstag họp, ngày 11/12/1941, trong phiên tuyên chiến với Hoa Kỳ.

Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv, Bild 183-1987-0703-507 / unbekannt / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

27/9/1940
Đức, Italy và Nhật ký Hiệp ước Ba bên.
7/12/1941
Nhật tấn công Trân Châu Cảng theo giờ Hawaii.
8/12/1941
Hoa Kỳ tuyên chiến với Nhật.
11/12/1941
Đức tuyên chiến với Mỹ; Roosevelt đề nghị Quốc hội công nhận tình trạng chiến tranh.

Bốn ngày không phải một công tắc liên minh tự bật

Nhật tấn công Trân Châu Cảng ngày 7/12 theo giờ Hawaii; Quốc hội Mỹ tuyên chiến với Nhật ngày 8/12. Nhưng chiến tranh với Đức là một quyết định pháp lý và chính trị khác. Ngày 11/12, công hàm Đức xác lập tình trạng chiến tranh với Mỹ; Hitler trình bày lập trường trước Reichstag, còn Roosevelt yêu cầu Quốc hội công nhận tình trạng chiến tranh với Đức và Italy. Giữ rõ các bước ấy giúp tránh cách kể rằng tất cả các cường quốc cùng tham chiến chỉ bằng một hành động duy nhất ở Thái Bình Dương.

Khoảng cách bốn ngày đặt ra câu hỏi về lựa chọn. Berlin có thể thấy quan hệ với Washington đã rất nguy hiểm mà vẫn phải quyết định có tuyên chiến ngay hay không. Một chính phủ dự đoán chiến tranh sẽ đến trong tương lai không nhất thiết phải chủ động chọn đúng thời điểm đó để mở rộng đối đầu. Khả năng trì hoãn, hy vọng chuyển sự chú ý của Mỹ sang Nhật và nhu cầu duy trì hình ảnh đồng minh đều có thể được cân nhắc khác nhau. Vì thế, nghiên cứu ngày 11/12 phải tập trung vào việc Hitler đánh giá lợi ích của hành động vượt chi phí như thế nào, thay vì dùng kết cục để xóa những phương án từng tồn tại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [5]

Điều 3 của Hiệp ước Ba bên thực sự quy định gì?

Hiệp ước ký ngày 27/9/1940 giữa Đức, Italy và Nhật ghi nhận những khu vực ưu thế mà các bên muốn xây dựng, cùng một điều khoản tương trợ. Điều 3 đặt nghĩa vụ hỗ trợ khi một bên bị tấn công bởi cường quốc lúc đó chưa tham gia chiến tranh châu Âu hoặc chiến tranh Trung–Nhật. Từ điều kiện bị tấn công không thể suy ra một nghĩa vụ tương tự khi một thành viên chủ động mở cuộc tiến công. Nhật đánh Trân Châu Cảng không tự động biến Đức thành bên phải tuyên chiến với Mỹ theo chính văn bản ấy.

Điểm này không có nghĩa quan hệ liên minh không ảnh hưởng quyết định. Một lãnh đạo có thể muốn chứng minh độ tin cậy với đồng minh ngay cả khi nghĩa vụ pháp lý không buộc làm điều đó. Nhưng phải phân biệt mong muốn chính trị với bắt buộc theo điều ước. Nếu gọi tuyên chiến là hành động không có lựa chọn, ta vô tình giảm trách nhiệm của Hitler trong việc chọn mở rộng chiến tranh. Cũng không nên tưởng phe Trục có một bộ chỉ huy thống nhất, nơi mọi nước đánh theo cùng lịch trình. Các thành viên có chiến trường, ưu tiên và quan hệ ngoại giao riêng; chính sự khác nhau ấy làm giá trị của mỗi lời hứa cần được kiểm tra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Đại Tây Dương khiến chiến tranh có vẻ đã bắt đầu trong nhận thức Berlin

Trước tháng 12/1941, Hoa Kỳ vẫn chưa tuyên chiến với Đức nhưng đã hỗ trợ Anh và ngày càng liên quan tới cuộc chiến trên biển. Các va chạm giữa tàu Mỹ với tàu ngầm Đức làm ranh giới giữa trung lập pháp lý và đối đầu thực tế trở nên căng thẳng. Trong công hàm ngày 11/12, Berlin viện dẫn những sự kiện ấy để nói Washington đã tạo ra tình trạng chiến tranh. Đây là lý lẽ của chính quyền Đức cần được phân tích như một hành vi biện minh, không được chép lại thành phán quyết trung lập về ai gây chiến.

Từ góc nhìn tính toán, Hitler có thể coi tuyên chiến là công khai hóa một cuộc đối đầu đã diễn ra và mở thêm khả năng sử dụng lực lượng trên biển. Tuy nhiên, nhìn thấy một phần xung đột là đã có không đồng nghĩa mọi hậu quả của chiến tranh chính thức đều đã xuất hiện. Tuyên chiến giúp Washington giải quyết vấn đề chính trị về việc đánh Đức sau khi Nhật tấn công, đồng thời gắn hai khu vực chiến tranh chặt hơn. Sai lệch có thể nằm ở chỗ đánh giá cao lợi ích trước mắt của việc bớt hạn chế hành động, nhưng đánh giá thấp khả năng đối phương chuyển tiềm lực kinh tế thành một nỗ lực quân sự kéo dài.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Thế giới quan làm sai cách đo sức mạnh đối thủ

Hitler không nhìn nước Mỹ chỉ qua nhà máy, tàu chiến và dân số. Những quan niệm chủng tộc cùng thuyết âm mưu bài Do Thái sai trái ảnh hưởng tới cách ông mô tả Roosevelt và xã hội Mỹ. Bảo tàng USHMM chỉ rõ trong tuyên bố chiến tranh, Hitler dựng hình ảnh nước Đức bị ép vào cuộc chiến bởi những kẻ thù mà ông quy kết theo ý thức hệ. Cách diễn giải ấy không phải thông tin đáng tin về chính sách Mỹ; nó cho biết nhà lãnh đạo Quốc xã đang tổ chức lời giải thích cho công chúng bằng những khuôn mẫu nào.

Một hệ tư tưởng có thể làm lãnh đạo vừa sợ tiềm lực của đối thủ vừa đánh giá thấp khả năng huy động của họ. Không cần gán một chẩn đoán tâm lý để hiểu sự mâu thuẫn đó. Người ra quyết định có thể chấp nhận các dữ kiện phù hợp với kỳ vọng, rồi diễn giải dữ kiện bất lợi theo một câu chuyện đã có sẵn. Điều cần chứng minh là ảnh hưởng của các quan niệm được thể hiện trong văn bản và hành động, không phải một suy đoán về nội tâm. Khi đối thủ bị coi là suy đồi hoặc bị thao túng, khả năng họ kiên trì, phối hợp và sản xuất trên quy mô lớn dễ bị đọc sai.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Nhật Bản là cơ hội chiến lược, nhưng không phải chiếc bảo hiểm tuyệt đối

Trân Châu Cảng tạo ra một cuộc chiến lớn buộc Mỹ phân bổ nguồn lực sang Thái Bình Dương. Hitler có thể xem Nhật là lực lượng làm phức tạp bài toán của Anh và Mỹ, đồng thời hy vọng liên minh bền chặt sẽ cải thiện vị thế Đức. Nhưng việc đối thủ có thêm chiến trường không tự có nghĩa sức mạnh của họ bị chia nhỏ tới mức không còn nguy hiểm. Một cường quốc có thể huy động thêm nguồn lực, tổ chức ưu tiên và chia sẻ gánh nặng với đồng minh theo cách khác dự đoán của Berlin.

Cũng không có cơ sở để viết rằng Nhật chắc chắn sẽ đánh Liên Xô nhằm đáp lại tuyên chiến của Đức. Nghĩa vụ trong các hiệp định và quyết định tác chiến của Tokyo không phải một món trao đổi có kết quả đã được bảo đảm. Giữ sự phân biệt ấy rất quan trọng: nếu một bài viết giả định Berlin được nhận một lợi ích mà trên thực tế không được cam kết chắc chắn, nó sẽ làm phép tính của Hitler có vẻ thuận lợi hơn. Liên minh có thể tạo hy vọng và tín hiệu chính trị, nhưng những hy vọng ấy vẫn phải đối diện mục tiêu riêng, địa lý và nguồn lực của từng thành viên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Một quyết định có logic chủ quan vẫn có thể là sai lầm nghiêm trọng

Các sử gia không nhất thiết giải thích ngày 11/12 theo cùng một trọng tâm. Bài tổng thuật của National WWII Museum đặt cạnh nhau cách đánh giá đây là một sai lầm đặc biệt lớn và các nghiên cứu tìm tính liên tục trong ý thức hệ, chính sách và tính toán của Hitler. Hai hướng không hoàn toàn loại trừ nhau. Có thể giải thích một lựa chọn xuất phát từ những giả định nào, rồi vẫn kết luận các giả định ấy sai hoặc hậu quả vượt xa lợi ích mà người lựa chọn mong muốn.

Cần tránh suy luận ngược từ thắng lợi cuối cùng của Đồng minh để nói bất cứ thời điểm tham chiến nào của Mỹ cũng sẽ cho cùng kết quả trong cùng thời gian. Đây là một giả thuyết phản thực tế, đòi hỏi xem Quốc hội, dư luận, hải quân và những chiến trường khác sẽ phản ứng ra sao nếu Hitler trì hoãn. Tuy vậy, bất định ấy không làm mất hậu quả có thể xác định của tuyên chiến: chiến tranh Đức–Mỹ trở thành công khai, Mỹ có cơ sở chính trị rõ để huy động chống Đức, và khả năng gắn các cuộc chiến vào một nỗ lực liên minh được tăng lên. Giải thích đúng cần giữ cả sự bất định trước quyết định lẫn thay đổi thực tế sau quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Cái giá nằm ở việc ghép những đối thủ mạnh vào cùng một cuộc chiến

Đến cuối năm 1941, Đức đang chiến đấu với Liên Xô và Anh, trong khi chiến thắng nhanh ở phía đông đã không đạt như dự tính. Tuyên chiến với Mỹ mở rộng tập hợp đối thủ mà chế độ phải đối phó. Tiềm lực Mỹ không biến ngay lập tức thành chiến thắng tại mọi mặt trận; đóng tàu, vận chuyển, huấn luyện và triển khai đều cần thời gian. Nhưng một cuộc chiến kéo dài chính là môi trường khiến khoảng cách nguồn lực trở nên đặc biệt quan trọng. Đánh giá thấp thời gian đối phương có thể tiếp tục chiến đấu là đánh giá sai cấu trúc của cuộc chiến.

Ngày 11/12 vì thế cho thấy giới hạn của mưu lược dựa trên việc khai thác khó khăn trước mắt của đối thủ. Nhật làm Mỹ đối diện thêm khủng hoảng, nhưng Hitler đồng thời giúp những cuộc khủng hoảng ấy được nhìn như các phần của một thách thức rộng hơn. Quyết định không phải phản xạ bắt buộc theo điều ước, cũng không chỉ là một cơn bốc đồng không có bối cảnh. Nó là một hành động có chủ thể chịu trách nhiệm, được đưa ra trong một hệ giả định sai lệch về sức mạnh, ý chí và thời gian. Đó là điều làm nó trở thành một bước ngoặt nghiên cứu được, thay vì chỉ một ngày cần ghi nhớ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Summary of the Three-Power Pact, 27 September 1940 — Article 3 — Office of the Historian, U.S. Department of State
  2. The German Declaration of War with the United States, 11 December 1941 — Yale Law School, Avalon Project
  3. Message of President Roosevelt to Congress, 11 December 1941 — FRUS 1941, Volume I, Document 586 — Office of the Historian, U.S. Department of State
  4. Hitler’s Declaration of War on the United States — The National WWII Museum
  5. Pearl Harbor — Facts, Background and Timeline — United States Holocaust Memorial Museum