BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 089

Bộ Ngoại giao Đức dưới Ribbentrop ảnh hưởng chính sách chiến tranh ra sao?

Bộ Ngoại giao dưới Ribbentrop ảnh hưởng chính sách chiến tranh bằng cách biến mục tiêu của Hitler thành đề nghị, hiệp ước, chỉ thị cho cơ quan đại diện và những đánh giá về phản ứng quốc tế. Nhưng bộ trưởng không tự quyết mọi bước đối ngoại, còn bộ máy chuyên nghiệp không đứng ngoài tội ác. Cần nhìn cùng lúc ba tầng: tín nhiệm cá nhân giúp Ribbentrop vượt qua các kênh cũ, hoạt động ngoại giao tạo điều kiện cho xâm lược và các công việc hành chính của bộ góp phần thực hiện chính sách diệt chủng.

Chân dung Joachim von Ribbentrop năm 1938

Chân dung Joachim von Ribbentrop năm 1938.

Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 102-18083 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1933–1935
Ribbentrop phát triển kênh đối ngoại riêng và tham gia ký thỏa thuận hải quân với Anh.
1936–1938
Làm đại sứ tại London.
4/2/1938
Trở thành Bộ trưởng Ngoại giao.
23/8/1939
Ký hiệp ước không xâm lược Đức–Liên Xô cùng nghị định thư bí mật.
20/1/1942
Martin Luther đại diện Bộ Ngoại giao tại Wannsee.

Một con đường riêng tới Hitler trước khi có chiếc ghế bộ trưởng

Ribbentrop đến gần Quốc xã từ các quan hệ xã hội và những cuộc tiếp xúc chính trị, không phải từ một sự nghiệp lâu năm trong Bộ Ngoại giao. Theo DHM, biệt thự của ông ở Berlin-Dahlem là địa điểm những cuộc thương lượng giữa Hitler và Papen trước khi chính phủ mới được hình thành. Vai trò môi giới cho thấy lối tiếp cận có thể là một tài sản trước khi người sở hữu có thẩm quyền chính thức trong lĩnh vực mình muốn tác động.

Sau năm 1933, Ribbentrop phát triển một cơ quan đối ngoại riêng gắn với sự tín nhiệm của Hitler. Dienststelle Ribbentrop không đồng nhất với Auswärtiges Amt, bộ máy ngoại giao nhà nước. Cách tổ chức ấy tạo một đường làm việc song song: lãnh tụ có thể giao nhiệm vụ cho người tin cậy mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào những quy trình và đánh giá của bộ trưởng đang tại chức.

Một kênh riêng có thể được biện minh là nhanh hoặc linh hoạt hơn, nhưng cũng làm trách nhiệm và thông tin bị chia. Người thực hiện nhiệm vụ đặc biệt có lợi thế khi nói mình mang ý muốn trực tiếp của Hitler. Các nhà ngoại giao chuyên nghiệp phải tính toán quan hệ với kênh ấy, thay vì chỉ căn cứ chức vụ đã được quy định. Tranh quyền bắt đầu từ chính cách một vấn đề được đưa đến người quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Từ thỏa thuận với Anh đến nhận định rằng Anh sẽ không can thiệp

Năm 1935, Ribbentrop có vai trò trong việc ký thỏa thuận hải quân Đức–Anh. Sau đó, ông làm đại sứ tại London từ năm 1936 đến 1938 với nhiệm vụ tìm một sự dàn xếp mà Hitler mong muốn. Việc một thỏa thuận có thể ký không chứng minh các mục tiêu rộng hơn giữa hai nước tương thích. Lợi ích trên biển, cân bằng lục địa và giới hạn đối với tham vọng Đức không phải một câu hỏi duy nhất.

DHM mô tả Ribbentrop trở nên chống Anh mạnh hơn khi không đạt liên minh mong muốn, đồng thời tin rằng Anh sẽ không ngăn Đức thống trị lục địa. Sự kết hợp ấy có hậu quả: một đối thủ vừa bị nhìn là không thể hợp tác, vừa bị đánh giá sẽ không trả giá để cản trở. Trong cách nhìn đó, nguy cơ chiến tranh rộng có thể bị thu nhỏ đúng lúc lựa chọn của Đức đang làm nguy cơ tăng.

Không nên biến sai lầm thành một nhãn kém thông minh thay cho phân tích. Cần hỏi nhận định ấy làm phương án nào có vẻ ít nguy hiểm hơn và người đứng đầu tiếp nhận nó ra sao. Ribbentrop không thể buộc chính phủ Anh hành động theo dự đoán của mình. Ngoại giao có quyền tạo đề nghị và chuyển thông tin, nhưng không có quyền xóa sự chủ động của đối thủ.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Ngày 4 tháng 2 năm 1938: kênh riêng đi vào bộ máy chính thức

Ribbentrop thay Konstantin von Neurath làm ngoại trưởng trong cuộc thay đổi nhân sự ngày 4 tháng 2 năm 1938. Vị trí mới cho ông cơ quan đại diện, đội ngũ xử lý hồ sơ và phương tiện để biến ý định thành công việc ngoại giao có quy mô. Một người được tin cậy từ bên ngoài nay có thể tác động vào tổ chức đã tồn tại trước khi mình lãnh đạo.

Tuy nhiên, có bộ không đồng nghĩa sở hữu độc quyền chính sách. Hitler tiếp tục giữ vai trò quyết định lớn. DHM lưu ý tại Munich tháng 9 năm 1938, Ribbentrop chỉ đóng vai trò phụ bên cạnh Hitler. Trường hợp này giới hạn cách kể bộ trưởng như tác giả của mọi sự kiện chỉ vì ông mang chức danh chịu trách nhiệm ngoại giao.

Ngược lại, việc không được quyết mọi mục tiêu không làm những người trong bộ thành công cụ hoàn toàn thụ động. Họ soạn văn kiện, lựa chọn cách trình bày, thương lượng chi tiết và chuyển yêu cầu tới cơ quan khác. Quyền lực quyết định cuối cùng và quyền ảnh hưởng quá trình không phải hai khả năng loại trừ nhau. Một lịch sử về bộ máy cần nhìn cả phần Hitler giữ lại và phần người khác chủ động thực hiện.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tháng 8 năm 1939: thương lượng tạo điều kiện cho lựa chọn chiến tranh

Ngày 23 tháng 8 năm 1939, Ribbentrop và Molotov ký hiệp ước không xâm lược Đức–Liên Xô tại Moscow. Văn bản cùng nghị định thư bí mật trong GHDI cho thấy ngoại giao có thể làm thay đổi môi trường chiến lược: bên cạnh các cam kết công khai là việc phân chia phạm vi ảnh hưởng ở Đông Âu. Những quốc gia và dân cư liên quan không phải các bên tự nguyện của sự phân chia ấy.

Đối với Hitler, thỏa thuận giúp giảm lo ngại phải lập tức đối diện Liên Xô trong lúc tiến công Ba Lan. Nhưng không thể coi chữ ký của Ribbentrop là nguyên nhân duy nhất của cuộc chiến hoặc là vật bảo đảm Anh và Pháp sẽ đứng ngoài. Hitler đã theo đuổi phương án quân sự; Stalin và các bên khác cũng có tính toán riêng. Bộ Ngoại giao tạo một điều kiện thuận lợi cho một lựa chọn xâm lược mà nhiều tác nhân cùng làm thành hiện thực.

Cần gọi đúng tính chất văn kiện: đây là hiệp ước không xâm lược với nghị định thư bí mật, không phải một cam kết phòng thủ chung theo đó hai bên có nghĩa vụ tự động chiến đấu cho nhau trong mọi tình huống. Việc dùng tên một liên minh quân sự quá rộng sẽ làm mất những nghĩa vụ và khoảng trống cụ thể mà mỗi bên có thể khai thác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Đàm phán thành công có thể củng cố một đánh giá sai

Thành công đạt một chữ ký có thể làm người đàm phán tin mạnh hơn vào cách đọc tình hình của mình. Nhưng thỏa thuận với một nước không trả lời phản ứng của các nước khác. Sau khi Đức xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9 năm 1939, Anh và Pháp tuyên chiến ngày 3 tháng 9. Khoảng cách giữa dự đoán và phản ứng thực tế phơi bày giới hạn của việc xem đe dọa đối ngoại như lời nói có thể bỏ qua.

Ribbentrop có ảnh hưởng bằng cách trình bày khả năng phản ứng, không phải chỉ bằng những hiệp ước được ký. Nếu cấp trên muốn tin nguy cơ thấp, một đánh giá thuận chiều có thể được tiếp nhận dễ hơn lời cảnh báo. Đây là phân tích cơ chế quyết định, không phải khẳng định người bộ trưởng đã một mình gây ra niềm tin của Hitler hoặc rằng một báo cáo khác chắc chắn ngăn được chiến tranh.

Tình huống cho thấy cần đánh giá công việc ngoại giao bằng mục đích và hệ quả, không chỉ số văn kiện đạt được. Một thỏa thuận có thể là thành công trước mắt của người đàm phán nhưng mở đường cho một cuộc chiến vượt dự tính. Năng lực thương lượng trong một nhiệm vụ cụ thể không bảo đảm chất lượng của chiến lược mà nhiệm vụ ấy phục vụ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Bộ Ngoại giao không đứng ngoài chính sách bài Do Thái

USHMM mô tả bộ này tham gia chính sách chống người Do Thái ngay từ năm 1933: loại nhân sự Do Thái, truyền bá tuyên truyền và theo dõi những tổ chức bị chế độ coi là đối địch ở nước ngoài. Sau khi Ribbentrop làm bộ trưởng, thêm nhân sự Quốc xã đi vào cơ quan; một bộ phận chuyên trách vấn đề Do Thái góp phần nối công việc ngoại giao với chính sách trục xuất.

Chức năng của cơ quan đại diện đặc biệt hữu ích khi chế độ muốn tác động tới người ở ngoài biên giới Đức. Ngoại giao có thể liên hệ chính phủ khác, giải quyết vấn đề quốc tịch hoặc làm thuận một yêu cầu mà cảnh sát không tự đàm phán được. Nhờ những kỹ năng nghề nghiệp ấy, chính sách đàn áp có thể vượt khỏi phạm vi quyền cảnh sát trong nước.

Gọi đây là sự tham gia không có nghĩa mọi nhà ngoại giao hành động giống nhau. Có khác biệt về chức trách, hiểu biết và lựa chọn cá nhân. Nhưng sự tồn tại của những người bất đồng không biến toàn bộ bộ thành một tổ chức kháng chiến. Cũng không thể lấy giọng văn lịch thiệp của một công hàm để suy rằng công việc bên trong không liên quan đến cưỡng bức hay giết hại.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Wannsee và báo cáo sát hại: giới hạn của lời bào chữa không biết

Bộ Ngoại giao có đại diện Martin Luther tham dự Wannsee ngày 20 tháng 1 năm 1942. Theo USHMM, lãnh đạo bộ còn nhận các báo cáo của Einsatzgruppen về sát hại hàng loạt. Những dữ kiện này đặt giới hạn rõ cho câu chuyện bộ máy ngoại giao chỉ nhận nhiệm vụ kỹ thuật mà không tiếp xúc nội dung của chính sách diệt chủng.

Tuy vậy, biết một cơ quan nhận báo cáo không tự chứng minh từng nhân viên đã đọc từng văn bản. Trách nhiệm cần xác định theo người, vị trí và hành động. Câu hỏi sắc hơn là người có quyền đã làm gì với thông tin và tiếp tục hỗ trợ điều gì. Khả năng phân phối trách nhiệm theo chức năng không nên bị biến thành cách làm mọi trách nhiệm biến mất.

Sự phối hợp giữa ngoại giao với RSHA cho thấy tại sao chuyên môn nhà nước có thể nâng năng lực của chính sách tội ác. Một bên có công cụ cảnh sát; bên kia có quan hệ và thủ tục đối ngoại. Chúng có thể tranh phạm vi nhưng vẫn cần nhau để làm chương trình rộng hơn. Đối với nạn nhân, việc ai được ghi công trong bộ máy không thay đổi bản chất việc bị tước quyền và cưỡng bức di chuyển tới nơi sát hại.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Hồ sơ tồn tại nhờ đâu cũng là một phần của câu chuyện quyền lực

Politisches Archiv des Auswärtigen Amts cho biết nhiều bản gốc liên quan hiệp ước Đức–Liên Xô năm 1939 bị hủy gần cuối chiến tranh theo lệnh Ribbentrop, trong khi các bản trên phim bảo quản của văn phòng bộ trưởng còn tồn tại. Chi tiết về nguồn gốc tư liệu giúp người đọc hiểu vì sao một văn kiện có thể được nghiên cứu dù bản gốc không còn.

Không nên từ việc phá hủy tài liệu suy ra nội dung bí mật tùy ý cho những chỗ chưa biết. Giá trị nằm ở việc xác định cái gì còn, được lưu qua kênh nào và có thể đối chiếu ra sao. Tương tự, hồi tưởng của người làm ngoại giao sau thất bại cần được đặt cạnh văn kiện đương thời, thay vì được dùng như lời giải thích tự đủ cho mức hiểu biết và quyền hạn của chính họ.

Ribbentrop cùng bộ máy ngoại giao có ảnh hưởng vì họ nằm ở nơi ý định gặp khả năng trình bày, thương lượng và phối hợp. Giới hạn quyền bộ trưởng trước Hitler là có thật; năng lực và lựa chọn của cơ quan cũng là có thật. Khi giữ cả hai, người đọc có thể hiểu vì sao một bộ không tự quyết toàn bộ chiến lược vẫn góp phần quan trọng vào xâm lược và diệt chủng. Chức năng phục vụ không phải một nơi đứng ngoài trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Joachim von Ribbentrop 1893–1946 — Deutsches Historisches Museum
  2. The German Foreign Office and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
  3. The German-Soviet Non-Aggression Treaty (August 23, 1939) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  4. Das Vertragsarchiv des Politischen Archivs des Auswärtigen Amts — Politisches Archiv des Auswärtigen Amts